De Belgische Elektriciteitsschaarste tijdens de winter van 2014/2015 was een van de belangrijkste gebeurtenissen op het Europese elektriciteitsnet van het laatste decennium.

Deze pagina is onder constructie. Het is hier momenteel een bende.

Een beetje onbalans op een elektriciteitsnet is niet per definitie verkeerd: een lichte schaarste of een klein overschot bevordert optimaal gebruik. Een tekort zorgt voor een meer benutting van productie-eenheden en een klein overschot betekent handel en dat voegt waarde toe. Maar zodra een overschot of tekort te groot wordt, of zelfs onoplosbaar uit de hand loopt, dan zijn de voordelen snel vertrokken en ontstaan er grote problemen.
En dat is precies wat er in België gebeurde in de winter van 2014/2015. Een ernstig, onoplosbaar tekort aan elektriciteitsproductie in het land, zo groot dat handel en maximale import niet voldoende waren om het ontstane tekort tijdens momenten van piekverbruik het hoofd te bieden.

De gebeurtenis was uniek in zijn soort. In vredestijd, laat staan in tijden van vrijhandel, was dit nog nooit eerder gezien in Europa. Het is een belangrijk hoofdstuk in de geschiedenis van het Europese elektriciteitsnet. En ook een waarschuwing richting de toekomst.  

De Belgische Elektriciteitsschaarste: een reconstructie. Hoe heeft het zover kunnen komen? Wat waren de gevolgen? Hoe liep het af? En welke waarschuwing richting de toekomst ligt erin besloten?

 

1. Wat was de Belgische Elektriciteitsschaarste?

De term Belgische Elektriciteitsschaarste of het Belgisch Stroomtekort is de breedst gedragen aanduiding voor een gebeurtenis die de Belgische elektriciteitssector in de winter van 2014/2015 in zijn greep hield.

Door een samenloop van voorziene (maar niet geanticipeerde) en onvoorziene omstandigheden, ontstond er in 2014 een tekort aan binnenlands productievermogen in België. Dat betekent dat er te weinig centrales en andere bronnen zijn om voldoende elektrisch vermogen op te wekken om aan de vraag te kunnen voldoen tijdens piekmomenten. Omdat elektriciteit niet kan worden opgeslagen en niet onbeperkt kan worden geïmporteerd uit het buitenland, resulteert een onoplosbaar tekort aan productie in schaarste waardoor noodmaatregelen genomen moeten worden: geforceerde besparing, of als het echt niet anders kan, onvrijwillige afschakeling van een deel van de aangeslotenen

Het tekort ontstond door allerlei toevallige en niet-toevallige (sabotage) oorzaken en liep steeds verder uit de hand, totdat het zo groot was geworden dat er tijdens koud winterweer mogelijk een onoplosbaar tekort zou ontstaan. De combinatie van maximale import en maximale binnenlandse productie tezamen zou niet meer kunnen voldoen aan de vraag.

ook de grensoverschrijdende

 

 

Hoe kwam het zover?

Zoals altijd komt onheil nooit alleen. Ook niet in het geval van de Belgische Elektriciteitsschaarste. 

 

Ook de grensoverschrijdende verbindingen konden niet optimaal gebruikt worden, ondanks een toezegging van netbeheerder Tennet om in noodgevallen de vrije markt te overrulen en de verbindingen geforceerd vol te benutten. De twee zware interconnectors met Nederland waren volgens de (zwaardere) Nederlandse standaard van 1645 MVA redundant aangelegd. Maar vanaf de stations Zandvliet en Van Eyck kon geïmporteerd vermogen niet ongehinderd verder het land in stromen, omdat de capaciteit van de aansluitende Belgische transportverbindingen lager was. Een derde, kleinere oude noodverbinding met Nederland verkeerde in de mottenballenstatus en kon niet zomaar in hernieuwd gebruik worden genomen vanwege een probleem met doortransport (nettopologie, ingewikkeld maar wel een probleem). 

De verbindingen met Frankrijk, vier stuks in totaal, zouden vanwege de geografische richting (België in het noorden) tijdens zware winterkou maar moeilijk gebruikt kunnen worden voor grootschalige import, omdat tijdens winterkou in centraal Europa het grootschalige Europese vermogenstransport eerder richting Frankrijk loopt dan er vandaan. 
Daar kwam bij dat de 220 kV-verbinding Chooz-Monceau niet beschikbaar was vanwege een ontplofte dwarsregeltransformator waarvoor niet meteen een reserve voorhanden was. (Deze ontploffing in februari 2014 is overigens het leidend voorwerp van onderzoek, want ook hier is een vermoeden van sabotage gerezen.)

 

 

En toen werd het winter

In oktober leek het erop dat Doel IV niet op tijd gerepareerd zou kunnen worden om de winter voor te zijn. Tihange I en Doel

Inmiddels waren de roddels over wat er op handen was, reeds een eigen leven gaan leiden. Om onduidelijkheid de kop in te drukken, werd op last van de overheid een campagne gelanceerd om het publiek te vertellen wat er aan de hand was, en welke maatregelen er werden genomen.

 

 

Het afschakelplan betrof een getrapte set van maatregelen waarmee in noodgevallen een deel van de verbruikers van het net kon worden gehaald, om zo een grotere en oncontroleerbare storing in het hele land te vermijden. Opoffering dus.

De eerste trap bestond uit het gepland, maar geforceerd afsnijden van zware verbruikers. Energie-intensieve bedrijven zoals smelters, petrochemie en andere industriële klanten zouden bij een op handen zijnd, onoplosbaar tekort van tevoren worden ingelicht en van het net worden genomen. Hier kon in sommige gevallen een vergoeding tegenover staan.

Trap twee was dramatischer: als ook het korten van industriële klanten niet voldoende bleek, dan zou ook een deel van de onderstations met opzet spanningsloos worden gemaakt, waardoor sommige gemeenten opzettelijk werden opgeofferd om zo de rest van het land te behouden. Om te bepalen welke gemeenten in aanmerking zouden komen om opgeofferd te worden, werd een zogeheten afschakelplan opgesteld.

Gemeenten door het hele land heen werden ingedeeld in zes schijven (tranches) van 500 MW belasting per stuk. Wanneer

 

 

er ook bij mensen thuis en in de straten

 

 

 

Op last van de overheid werd een publieks 

 

 

Tot een echte Cuba-crisis kwam het niet.

Het dieptepunt?

Vanaf de derde decade van november verslechterde het weer. Dat was niet verwacht, en voor de weerdiensten in heel Europa was het een forse afgang waar de komende tijd nog heel wat onderzoek naar komen zal (en waar de aankomende jaren nog heel wat meteostudenten case-studies moeten schrijven). Ee groot hogedrukgebied boven het oosten van Europa werd voorzien te zorgen voor een week met zonnig, gematigd weer in het westen van Europa. Het tegenovergestelde gebeurde: het werd bewolkt, dag en nacht, meer dan een week lang. Geen zon en een temperatuur rond het vriespunt. Geen zonnestroom, mondjesmaat windvermogen en kille kou waarbij de mensen allemaal de kachel hoger zetten. Geen ideale omstandigheden wanneer je met een tekort aan vermogen zit.

En toen werd het 30 november, 09:45 uur. In de hoogspanningsinstallatie van Tihange III ontstaat een storing. Er begint een component te branden, waarna het vuur zich uitbreidt en er brand op het schakelveld ontstond. De reactor moest direct van het net genomen worden en uit voorzorg werd deze stilgelegd. 1040 MW productie viel zonder waarschuwing weg en zou drie dagen onbeschikbaar blijven. Meteen werd het pompmeer van Coo ingeschakeld om het instantaan verschenen tekort op te lossen. Maar Coo kan het slechts enkele uren volhouden om Tihange te vervangen. Dat is echter genoeg tijd om alle beschikbare gascentrales (STEG) de kans te geven om tot op plankgas op te regelen. Op de CIPU-grafiek (productie naar bron) van Elia is het hele gebeuren goed te zien.

CIPU Elia 30nov14

CIPU-grafiek Elia van 30 november 2014. Om 09:45 uur ontstond een storing in Tihange III, een zware kernreactor van 1040 MW. Deze werd in twintig minuten tijd geforceerd van het net genomen, te zien aan het zakken van het aandeel grijs in de grafiiek (nucleair vermogen). Coo (bovenaan) ving het gat op, totdat de gascentrales (oranje) na een uur of drie waren opgeregeld en het stokje over konden nemen op weg naar de avondpiek. 

Het feit dat de ontploffing op een zondagmorgen gebeurde (niet tijdens een piekmoment) en dat juist op de maandag erna grootschalige stakingen waren in België (veel fabrieken en werkgevers die stil lagen) zorgde ervoor dat er zelfs tijdens de maandagavondpiek nog voldoende regelvermogen beschikbaar was. Een echt oog-van-de-naald werd niet bereikt, maar wanneer er tijdens die maandagavond elders op het net nog wat anders was misgegaan, dan was een storing onafwendbaar geweest.  België reed die avond op zijn reserveband: geen backup meer en hopen dat ie het houdt.

Verder illustreerde de storing in Tihange III opnieuw het grote gevaar van zeer zware productie-eenheden. Een nucleair aangedreven stoomturbine van 1040 MW is in zijn eentje goed voor een tiende van de landelijke productie. Wanneer er iets gebeurt met een productie-eenheid van die omvang, is het moeilijk om ter plekke backup te vinden. Een productiepark is veiliger wanneer het op meerdere soorten brandstof loopt en wanneer er een groot aantal kleinere turbines draaien in plaats van een klein aantal grote. Maar anderzijds is één grote juist weer efficiënter en goedkoper dan vier kleinen. Het zijn afwegingen die de politiek telkens opnieuw nemen moet.

 

 

December

Na een redelijk krap begin waren de grootste zorgen weer even voorbij toen Tihange III op dinsdag 2 december weer langzaam in bedrijf kwam. Een zware kernreactor heeft een uiterst lange opregeltijd, zodat het de hele dag kostte om het apparaat van nul naar zijn topvermogen te brengen. Maar aan het einde van de dag was Tihange III weer beschikbaar.

Een dag of twee later trok het koude weer enigszins weg. De mist en nevel die meer dan een week boven West-Europa het zicht op de zon hadden geblokkeerd, werden weggeblazen door een oprukkende depressie. Dat betekende warmer weer, maar ook wind. Véél wind zelfs: in de week die zou volgen, kwam het in België tot een nieuw alltime-record in opgewekt windvermogen. Dat is sowieso mooi, maar juist nu was gratis windvermogen extra welkom.
De warmte zou aanhouden tot tegen kerstmis, waardoor er gedurende twee weken geen problemen werden voorzien zolang er tenminste niet opnieuw een storing zou ontstaan in een zware producent of interconnectie.

 

 

 

Hoe liep het af?

Eigenlijk met een enorme, kolossale sisser. Door een combinatie van herroeping van de vrije markthandel (geforceerd maximale import vanuit Nederland) 

 

en zelfs puur geluk (buitengewoon veel wind en dus windproductie van elektriciteit in december) is uiteindelijk het afschakelplan nooit in werking getreden. 

 

 

De OffOn-campagne

Een deel van de maatregelen die de overheid nam, bestond uit een campagne om de mensen ertoe te bewegen vrijwillig elektriciteit te besparen om zo te voorkomen dat een tekort teveel uit de hand zou lopen.

Onder de naam OffOn (Off & we blijven On) werd in het najaar van 2014 een drietalige publiekscampagne uitgerold waarmee werd gepoogd om elektriciteitsbesparing te verhippen en het te gaan zien als een leuk competitie-element. 

Leef meer OFF. Doet iedereen mee, dan blijven we samen ON.

De bedoeling is duidelijk: er samen voor zorgen dat het licht aanblijft, op een niet-dwingende maar wel moreel aansprekende manier. De campagne bestond uit een drietalige website (met onder andere de stroomindicator erop), wat algemene informatie, hashtags voor sociale media en vooral merchandisatie in de vorm van actieposters met adviezen. Een van de sterke punten van de campagne was een strak logo (linksbovenaan deze pagina te zien) en een herkenbare huisstijl waarin alles dat met de campagne te maken had werd vormgegeven. Marketingbureau Kunstmaan bedacht een strakke opzet met vier kleuren, zodat de hele campagne bijzonder herkenbaar was en als één geheel kon worden uitgerold over heel België: huizen, scholen, verenigingen en op het werk.

 

Schermafdrukken van de homepage van de OffOn-campagne in december 2014.

Het belangrijkste onderdeel van de campagne was een set affiches in de huisstijl van de campagne.
De affiches bevatten het logo van OffOn, enkele zinnen toelichting en bovenaan een telkens anders, prikkelend doch serieus bedoeld advies om elektriciteit te besparen. Uitdoen van het licht, de koelkast ontdooien, de laptop niet met stekker gebruiken tijdens piekuren, kouder wassen, of zelfs de koffieautomaat uitzetten. 
Het was de bedoeling dat hierdoor een soort competitie-element zou ontstaan waardoor Belgen allemaal op een 'hippe' manier elkaar zouden aanmoedigen elektriciteit uit te sparen. Dat werkte ten dele, maar er waren ook onbedoelde effecten. Sommige experts trokken de zinvolheid van de campagne in twijfel (paniekzaaierij) en één exemplaar van de OffOn-affiches werd al snel het mikpunt van hoon (binnen België) en hilariteit (buiten België).

[satellite gallery=1]


Het affiche Word de koning(in) van het éénpansgerecht werd al snel het meest beruchte exemplaar van de OffOn-campagne. Het advies zorgde in de herfst van 2014 voor ongenoegen in België (en gegrinnik gevolgd door een aantal Belgenmoppen bij de Nederlanders). Klik op de pijl rechts om andere affiches van de campagne te zien.

Naast kant en klare affiches konden Belgen ook de huisstijl van de campagne downloaden en er hun eigen actieposters mee maken. De bedoeling van dit extraatje was elkaar enthousiast maken door specifiek toegesneden adviezen die op een hilarische, manier met elkaar te delen (aftroeven in originaliteit) zodat het beoogde competitie-element verder zou worden verhoogd.
Zoals te zien is aan het einde van de reeks affiches in de viewer hierboven, ook HoogspanningsNet heeft meegedaan door een eigen actieposter in de campagnestijl te maken. (Dat affiche is tegenwoordig nog te downloaden op de pagina met funposters.) 

OffOnzin?

Of de OffOn-campagne een succes was is moeilijk te zeggen. Er is in december een test gedaan door op te roepen op een bepaalde dag vrijwillig allemaal tegelijk eens uit te proberen wat besparen is, en het vermogen te dimmen om zo te zien of dit een landelijk effect op de belasting van het net had. Hoewel het getal 150 MW besparing al snel in omloop kwam, was er volgens Elia zo weinig van te vernemen dat die geobserveerde daling niet met zekerheid kan worden toegeschreven aan bewuste vermindering van het verbruik door de test. Wie naar de dagelijkse loadgegegevens op het Belgisch net kijkt, kan zelf zien dat 150 MW zich in de ordegrootte van de dagelijkse, onvoorspelbare ruis op de load bevindt, zodat er inderdaad geen harde bewering te maken valt over hoe groot het echte effect was.

Uiteindelijk is het in de winter geen enkele keer voorgekomen dat code oranje moest worden afgekondigd, zodat de urgentie van de campagne lager bleef dan in de herfst voorzien was. Op sociale media en in de leefomgeving leefde het minder dan verwacht. De door gebruikers gedeelde adviezen liepen in de tientallen, maar niet in de duizenden zoals wellicht was gehoopt aan het begin van de campagne. (Of code oranje niet uitbleef juist doordat de campagne succes had, dat zullen we echter nooit met zekerheid weten.)

 


Omhoog