Hout is vooral bekend van masten voor lagere spanningen, de overbekende stroompalen. Met een goede reden: een houten paal is goedkoop, sterk en licht en je kan er gemakkelijk in boren en schroeven. 

Voor laag- en middenspanning is hout op de wereld veruit het meest populair om masten mee te maken. Hout is voldoende voorhanden op de wereld – vanzelf, in bijna alle werelddelen. Omdat het bijna geen cent kost en de mogelijkheid tot boren, schroeven en klemmen praktisch oneindig is, ontstaan bij kleine lijntjes dezelfde voordelen tot maatwerk als bij vakwerkmasten bij grote verbindingen. Hout is bij kleine mastmaten onovertroffen als materiaal. Daar komt nog bij dat hout een isolator is: lekstroom zal dus niet zomaar door de mast willen lopen. Ouderwets is het niet, in tegendeel. Hout is hernieuwbaar en ook dat wordt een steeds belangrijker thema. 

Houten masten in Scottsbluff, Colorado

Houten palen voor middenspanning in Scottsbluff, Colorado. Het geeft een iconische, Amerikaanse aanblik. Maar als je ze in Frankrijk fotografeert is het opeens een typisch Franse aanblik. En op de Filippijnen geeft het een typisch Fillipijnse aanblik. Met andere woorden: houten palen zijn zo algemeen dat ze net zo bij dit tijdperk in de wereldgesciedenis horen als auto's, televisies en zeecontainers. Foto door Hans Nienhuis.

Houten masten fabriceren: soms veel werk, soms weinig

Houten masten maakt men vrijwel altijd van dennenbomen zoals sparren of lariksen. Dit vanwege hun rechte en gladde stam die zich zonder veel bewerking zeer goed leent voor een stevige paal. Maar hoe die houten paal uit een boom gemaakt wordt verschilt per gebied. In het ene land is het normaal om de stam eerst een paar jaar te wateren (ja echt, laten drijven), dan te drogen zodat hij niet scheurt, in een zaagmolen keurig rond te maken, te schaven en te impregneren met creosoot of zelfs onder hogedruk in een autoclaaf met kopermenie. Een heel werk, maar je zorgt er wel voor dat het hoge kwaliteit is die gerust tientallen jaren meegaat en qua levensduur makkelijk concurrerend is met betonnen masten in natte, vorstige klimaten zoals Scandinavië en Duitsland dat gewend is.

In andere landen, bijvoorbeeld warmtere gebieden van Amerika, doet men al dat werk alleen bij de grootste en zwaarste maten houten palen. De kleinere maten voor laagspanning en spanningen rond 10 kV worden simpelweg alleen van schors ontdaan. Meestal vijlt me de aanzetten van de takken nog glad, maar soms gebeurt zelfs dat nauwelijks. Een buitengewoon goedkope mast is het resultaat, die het desondanks in een droog klimaat net zo lang volhoudt als een gecreosoteerde mast in een nat klimaat. Tja, sommige gebieden hebben geluk. Het enige wat altijd wordt gedaan, waar je ook bent, is de schors eraf halen. Als je die laat zitten zal het hout gaan rotten en schimmelen. Ook kan het er later vanzelf afvallen. Niet gewenst als het waait langs de weg.

Houten masten kom je over de hele wereld tegen, maar een van de landen waar ze het schaarst zijn is Nederland. Opmerkelijk voor een land waarvan de oude naam Holland een verbastering is van houtland, maar de reden is simpel: in Nedeland ligt 100% van het middenspanningsnet ondergronds en ook bijna alle laagspanning is ondergronds aangelegd. Alleen op plekken met een metersdiep veenpakket waarin het zeer beroerd bouwen is (alles verzakt en trekt los of breekt) staat in Nederland de laagspanning nog bovengronds.

Houten LS-paal in Waddinxveen Houten laagsoanningslantaarnpaal in Waddinxveen

Houten palen in Nederland, hier in de buurt van Waddinxveen. De reden om hier houten palen toe te passen is pragmatisch: het veenpakket is meters dik en iedere kabel of leiding in de grond verzakt of gaat juist drijven. Bovengrondse laagspanning houdt het langer vol en is sneller gerepareerd bij problemen. Maar zelfs zij zakken scheef, niets is immuun voor de bouwkundige verschrikkingen van metersdiep veen. Foto's door Hans Nienhuis.

Culturele rol van houten stroompalen

Houten palen hebben een hoog cultgehalte. Vaak worden ze gebruikt om een sfeer te zetten. Het leuke van houten palen is dat je er alle kanten mee uit kan. Ze lenen zich voor een jolige sfeer, voor dreiging, eenzaamheid, afstand en humor, maar telkens geldt dat het onmiskenbare objecten zijn. Iedereen op de wereld herkent direct de aanblik van een rij houten palen met zacht doorhangende draden. Vooral het klassieke model met één paal, een of twee T-vormige dwarsbalken, staande isolators en graag een beetje scheefgezakt doet het goed in iedere toon.

Dream Theater gebruikt een lijn met houten palen voor duistere sfeer Pixars Birds zet met dezelfde lijn juist een landelijk gemoedelijke sfeer neer

Houten palen, je kan er alle kanten mee op… De Amerikaanse progressive metalband Dream Theater zette kraaien op een silhouet van een houten middenspanningspaal en creëert een angstige, dreigende sfeer. Pixar gebruikte in de korte film Birds precies dezelfde setting, maar door juist kleur en vriendelijke vogels te gebruiken creëren de houten palen precies het tegenovergestelde: een gemoedelijke, landelijke sfeer.

Maar meer nog dan voor het creëren van sfeer worden houten palen ingezet voor het scheppen van visuele diepte of een gevoel van landelijkheid, eenzaamheid, onontwikkeldheid of afstand. De Dire Straits gebruiken in hun single Telegraph Road niet alleen de associatie die een lange rechte weg met houten palen oproept, maar op de cover van de single staat datzelfde idee zelfs afgebeeld – met één foutje, er hangen geen telegraafdraden maar gewone fasedraden voor 10 kV vermogenstransport op. En in South Park woont het personage Kenny McCormick ('Oh my God, they killed Kenny!') in de achterbuurt van het stadje, waar de sfeer wordt versterkt door bovengrondse stroomdraden en paaltrafo's achter de pauperwoningen. 

Coverafbeelding van Telegraph Road South Park (seizoen 20 episode 10 eindscene)

De Dire Straits gebruiken de metafoor van een Telegraph Road om ruimte en eenzaamheid te verbeelden, zowel in het lied als op de hoes. En ook in South Park komen veelvuldig houten palen met paaltrafo's voor, als bewuste keuze om een achterbuurtsfeer, plattelandssfeer of decor te creëren.

Houtje-touwtje

Voordat we erin blijven, laten we de elektrische kant van de zaak weer eens opzoeken. Houten palen worden allemaal netjes rechtop gezet bij aanleg en de draden worden keurig even strak afgespannen. Toch kennen we amper lijnen met houten palen die allemaal netjes rechtop staan. Na verloop van tijd zakken de palen wat schuin, de draagbokken zakken soms wat weg en er groeit wel eens een klimpklant in. Al dat soort dingen dragen bij aan een (in technische zin) beetje brak imago: houten palen worden niet als erg robuust gezien. Nu kan je er gerust tegenaan leunen, maar inderdaad weerstaan ze het meestal niet als er een trekker tegenaan rijd of als de giek van een kraantje in de draden haakt. De interessante vraag die daaruit voortkomt: is dat eigenlijk erg?

Het kan voor gevaarlijke situaties zorgen, maar een van de redenen om voor houten palen te kiezen is dat ze buitengewoon snel te repareren zijn. Een paal, een dwarsbalkje, drie isolators, een paar flinke bouten en drie geleiders – meer is niet nodig om stroom over enige afstand te verplaatsen. Alle onderdelen kosten betrekkelijk weinig en zijn met zeer weinig moeite op hun plek te zetten of te vervangen als dat nodig is. Een bovengrondse lijn met houten palen is daardoor veel goedkoper dan de aanleg van een grondkabel (dat vereist arbeid en isolatie rond de kabel). Bij schade is de houten verbinding zo extreem simpel van bouw dat het wachten op de netbeheerder vaak nog langer duurt dan de reparatieklus zelf.

Aan het eind van de dag ontstaat een vreemd soort afweging: juist doordat het zo onwaarschijnlijk simpel is en betrekkelijk makkelijk kapot kan is het juist onmogelijk om het permanent te vernielen, want in een wip is het weer hersteld. Dat zien we dan ook in de praktijk in rampgebieden waar bijvoorbeeld bosbrand, een tornado of een tsunami is geweest: nadat de doden zijn geborgen en de wegen zijn vrijgeschoven van puin is het eerste wat men doet de houten midden- en laagspanningspalen herstellen, draden afspannen en de stroomvoorziening herstellen, omdat stroom essentieel is in de wederopbouw. 

Scheefgezakte palen in Burlington Er gaat wel eens iets kapot

Houten palen kennen we het beste in ietwat scheefgezakte toestand. En op sommige plekken is het risico op schade aan je stroomnet nu eenmaal levensgroot, zoals op de Amerikaanse Great Plains. Daar kan je maar beter een net hebben dat ook weer snel te repareren is. Beide foto's zijn gemaakt in en nabij Burlington, Colorado, door Hans Nienhuis.

Minder regels, meer hout

Toch is hout niet meteen uitgerangeerd als bouwmateriaal als je in spanningen van 110 kV of hoger terechtkomt. In landen waar de afstanden groter zijn en ook de regels wat minder streng zijn zodat draden lager kunnen hangen (en heel soms wel eens omlaag mogen komen) kan je hout ook bij hogere spanningen inzetten. Amerika staat vol met low-budget houten masten voor 66 kV, 115 kV en soms zelfs 230 kV. Je kan daar ook grotere bomen krijgen (want ook de dennebomen om palen van te maken zijn er groter) en ook de vrachtwagens om ze op te vervoeren zijn groter, net als de wegen en de lengte van de verbindingen. Het klimaat is er in de meeste streken droger en de bodem harder. Per saldo is het land geschikter voor houten palen dan Europa.

115 kV-lijn in Nebraska Houten driehoeksmasten

Amerikaanse houten masten voor 115 kV. Men ziet een betrekkelijk simpele constructie die hier in west Europa absoluut niet zou zijn toegestaan, maar waar ze in de midwest niet moeilijk over doen. In het droge, hete (of 's winters koude) klimaat is houtrot ook niet zo snel een probleem. Foto's door Hans Nienhuis,

Het kan altijd nog groter. Verbindingen die door een commerciële partij worden gebouwd omdat ze nodig zijn voor hun eigen activiteit, worden in Amerika (bij gebrek aan regulering) vaak zo goedkoop mogelijk neergezet. Dat lijkt het Angelsaksisch economisch model ten voeten uit, maar als er niemand onder de verbinding woont of werkt (er grazen hooguit wat Black Anguskoeien) en als de uitbater de afweging heeft gemaakt dat een groter aantal storingen niet opweegt tegen de zeer lage investeringskosten van bouw en het zeer snel kunnen repareren bij problemen, wie zijn wij dan met ons Europese denkkader om het hoofd te schudden?

345 kV op houten palen

Zwaarder hebben we ze tot nu toe nog niet gezien op de wereld: houten masten voor 345 kV, een rasecht koppelnetniveau. In dit geval (Oklahoma Panhandle) wordt de verbinding door een commerciële partij gebruikt als afvoerlijn van een zeer grote, private windfarm met meer dan 500 machines van circa 1,5 MW elk. Het is Amerika, de klant mag doen en laten wat hij wil. Foto door Hans Nienhuis.