​ Afspanmast
Anchor (E), Abspannmast (D), Afspændingsmast (DK)

Afspanmasten kunnen geleiders met een verschil in trekkracht vasthouden. In principe is een afspanmast niets anders dan een hoekmast zonder lijnhoek. Toch worden ze apart erkend.

Een afspanmast deelt normaal gesproken zijn constructie met die van een hoekmast variant HA. Sterker nog, het enige verschil tussen die twee is dat een afspanmast per definitie géén lijnhoek maken kan, omdat het anders vanzelf een hoekmast zou worden. Hier wordt alleen van een echte afspanmast gesproken wanneer de afspanning geen ander doel heeft dan het strakker trekken van geleiders en het bieden van verankering zonder lijnhoek. 

Stoer model afspanmast in de Bommelerwaard Afspanmast voor crossing bij Dodewaard

Twee afspanmasten, beiden in aanloop naar crossings. We zien masten met een vrij stoer (of zo je wil gespierd) uiterlijk die hun lichaam delen met een hoekmast type HA, maar waarop geen lijnhoek wordt gemaakt. Ze zijn in staat om aan één zijde meer trekkracht te verdragen dan aan de andere kant. Foto's door Ruben Schots en Tom Börger.

De meerwaarde van een afspanmast komt al een beetje naar voren in het Engelse woord voor deze masten: anchor. Verankering, een vast punt voor de draden. Een afspanmast is in staat om draden met een verschil in trekspanning vast te houden.

Afspanmasten voor extra zekerheid

Wanneer een kleine hoogspanningslijn een kanaal of spoorweg moet oversteken waarbij het zeer belangrijk is dat er nooit een draad omlaag valt, kiest men vaak voor afspanmasten. Soms is een van de twee een daadwerkelijke hoekmast, maar het komt ook wel eens voor dat er twee afspanmasten zonder lijnhoek gebruikt worden. Het tussenliggende draadstuk kan dan geen kant op en daardoor kan het veel strakker worden gespannen tussen deze twee masten in. Daarmee is hoogte te winnen en kan zijwaartse uitzwaai worden beperkt. 

Moet er een veel groter object worden gekruist, dan spreken we van een crossing. Daar worden significant verhoogde masten voor gebruikt, maar aan beide uiteinden van de crossing staan afspanmasten om een stabiel, vast punt te bieden vanwaar de crossing kan opstijgen. Aan de ene zijde van de mast treffen we dan de trekspanning van een normaal spanveld naar de volgende draagmast aan, maar aan de andere zijde staan de draden meestal onder een veel grotere trekspanning omdat ze tientallen tot soms bijna honderd meter extra de hoogte in moeten naar de hoge crossingsmasten toe. 

Zware delta-afspanmast bij Hattem  

Zware deltamast voor driemaal 150 kV, met afspanfunctie. Een behoorlijk potente aanblik. Merk op dat de draden aan de rechterzijde strakker staan dan aan de linkerzijde. In dit geval is dat omdat de hoogspanningslijn snelweg A28 kruist. Foto door Michel van Giersbergen.

Het opvallendst aan afspanmasten is dat de kabels aan één kant strakker staan dan aan de andere zijde. Vaak volgt na een afspanmast een verhoogde mast die een crossing doet, of er volgt een afgrond, kruising met een andere hoogspanningslijn of een oversteek van een spoorbaan, snelweg of klein kanaal. In heuvelachtige gebieden worden afspanmasten ook veel gebruikt op plekken waar het landschap een knik maakt en over enige afstand van hellingshoek verandert.

Afspanmasten als cascadestop

De andere belangrijke toepassing van afspanmasten is een functie als zogeheten cascadestop. Dat is een net woord voor het voorkomen van iets wat je wel eens in cartoons en stripverhalen ziet: een hoogspanningsmast (meestal een houten paal) die omvalt en die via de draden de volgende paal ook mee trekt. Die neemt weer een derde mee, enzovoort. Een domino-effect dat doorgaat tot de eerste de beste hoekmast. Die wordt dan schuin naar binnen getrokken waardoor er extra draadlengte beschikbaar komt en de domino eindelijk stopt.

Meestal kan dat niet zomaar bij grote hoogspanningslijnen. Eén fasedraad is bij geen enkele hoogspanningslijn sterk genoeg om er een hele mast mee omver te trekken: de traverse waaraan de draad vast zit zal het eerder begeven dan het hele mastlichaam. Maar ondenkbaar is het niet: als een hele mast neergaat door een andere reden (downburst, valwind, tornado, ijzel) kan het alsnog. Bij lange mastvakken van meer dan tien of vijftien stuks is er behoorlijk wat moeite en kapitaal nodig om alles te herstellen als dat complete mastvak zou sneuvelen. Om de schade te beperken werden zulke lange mastvakken vaak voorzien van een afspanmast om de zoveel kilometer. In principe zijn ze die in staat om gewoon te blijven staan als aan één zijde zelfs alle draden zouden breken of juist veel strakker komen te staan. Een eventuele, rampzalige domino kon dan voortijdig gestopt worden. 

Afspanmast in de 110 kV-verbinding Hoogeveen-Veenoord

Afspanmast in de oude 110 kV-verbinding Hoogeveen-Veenoord uit 1950, een verbinding die inmiddels niet meer onder ons is. De constructie is gelijk aan een hoekmast, maar de draden maken geen bocht. In lange rechtstanden tref je ze zo nu en dan aan en ze dienen als 'stop' voor als er onverhoopt een domino-effect mocht ontstaan. Foto door Bart Sondaar.

Het principe van afspanmasten als cascadestops is nog steeds actueel, maar toch zien we het bij nieuwere hoogspanningslijnen minder dan vroeger in hoogspanningslijnen van voor 1960. Deels komt dat door grondkabels, zodat er veel minder bovengrondse verbindingen gebouwd worden.

Maar er is ook een knulliger reden. Omdat met name het westen van Nederland in hoge mate vol is gegroeid met dorpen, steden en industrieterreinen, werden de rechtstanden die in nieuwe bovengrondse verbindingen nog kunnen worden aangelegd met het voortgaan van de decennia vaak slechts korter omdat steeds meer dingen ontweken moesten worden. Dat zorgde ervoor dat de afstand tussen twee hoekmasten steeds vaker klein genoeg is om ze ook meteen als afspanmasten te laten dienen, zonder dat er daar tussenin nog eentje extra nodig is. Een grappige indicatie voor de leeftijd van een hoogspanningslijn puur op de netkaart is dan ook zijn tracé: hoe rechter hij loopt, hoe ouder hij meestal is en hoe groter de kans dat er cascadestops in zijn toegepast.

Enorme rij hamerkoppen

Stel je voor dat een van de masten in deze rechtstand omvalt en dat hij zo de volgende meetrekt, en nog een, en nog een, en.. nouja, je ziet wel hoe ver de eerste de beste hoekmast hier weg staat, zodat de schade dan enorm is. De derde mast in beeld is een afspanmast: deze voorkomt in noodgevallen zo'n domino. In dit zeer lange mastvak staan er verderop zelfs nog twee. Foto in Drenthe door Tom Börger.

Herkenning in het veld:

  • ▫ Zwaargebouwde mast die zijn bouw deelt met een hoekmast HA 
  • ▫ Draden staan aan één kant strakker dan aan de andere zijde, of kunnen dat probleemloos staan
  • ▫ Draden zijn onderbroken en door middel van een bretel doorverbonden 
  • ▫ De draden wisselen niet van positie: een fasewissel overrijdt een afspanmast in belangrijkheid
  • ▫ Isolators kunnen zelfs schuin omhoog wijzen