HoogspanningsNet - alles over hoogspanning op het het

Hoogspanningstechniek

Mast van de Maand



Mast 92, Nijmegen - Apeldoorn
----------------------------------------------
Het is weer december, in lijn met onze traditie betekent dat een dennenboommast in deze rubriek. Dit jaar hebben we er met dank aan Ruben Schots zelfs eentje met kerstballen en sneeuw: wat wil de pylon geek nog meer? De Kattenberglijn, opgetrokken met masten die zich op de grens van het dennenboom- en het drievlaksontwerp bevinden, begint bij de voormalige centrale bij Nijmegen. Na de oversteek van de Waal steekt hij de Betuwe over, bij Elst tegenwoordig via een stuk grondkabel. Na een iconische oversteek van de Rijn klimt hij de Veluwe op, onder andere door de achtertuin van Utrechtseweg 310 tot aan later verschenen trafostation Kattenberg. Parallel aan de later verschenen A50 loopt hij daarna bijna kaarsrecht door naar Apeldoorn, waarbij het laatste gedeelte sinds enkele jaren eveneens is verkabeld. Maar deze mastpositie loopt dat gevaar niet. In de glooiende heuvels van de Veluwezoom zijn het slechts zweefvliegers van Terlet en slechtgehumeurde heckrunderen waar hij iets van te duchten heeft. Misschien is het met de randstaafschildering maar goed dat er geen rood circuit aan hangt...

Hoogspanning en gezondheid?

Antwoord op alle vragen vind je bij het RIVM (NL) of het LNE (B).

HoogspanningsNet behandelt dit thema met opzet niet zelf. (Waarom niet?)

Geknetter en gebrom?

Dat is normaal.

Mastverrommeling


Doet dit ook jouw tenen kromtrekken?


Zoek je de netbeheerder?

Dat zijn wij niet. Ga naar de website van TenneT TSO (NL) of Elia (B).




Of ga naar ENTSO-E voor het Europese samenwerkingsverband tussen netbeheerders.

Berichtenarchief

22 oktober 2018 In januari hebben we al bericht over de bouw van twee nieuwe, gigantische kruisingsmasten bij Lillo in de Antwerpse haven in het kader van Project Brabo. Inmiddels is het zover, sinds een paar maanden is de bouw aan de twee megamasten begonnen. Een indrukwekkend schouwspel voor pylon geeks is aanstaande op de oevers van de Schelde.

Vervaarlijk steken de punten van de Y-top van een van de enorme hoogspanningsmasten in aanbouw richting de hemel op de linkeroever van de Schelde. Historisch gezien waren het Hollanders die liever de lucht ingingen in het Antwerpse havengebied, maar tegenwoordig zijn het de Belgen zelf die de weg naar boven niet schuwen. En eerlijk is eerlijk, de lucht ingaan is iets wat het hart van iedere pylon geek sneller doet slaan: hoe groter en hoe hoger, hoe mooier het is. Wat dat betreft is de Scheldekruising van Project Brabo (interactieve viewer) een droom die uitkomt. 192 meter hoog. 520 ton zwaar. En constructeur Herbosch Kiere heeft ingetekend voor een bedrag van 25 miljoen euro. Je kan van alles zeggen van Elia, maar lef kan ze niet ontzegd worden.

Zelfs in losse delen is het een indrukwekkend gezicht, getuige een fotoserie die Bavo Lens recentelijk maakte. Onder scherpe bewaking, maar desondanks uitstekend te bewonderen, staan de mastdelen te wachten op een indrukwekkende hijskraan. Maar wanneer het daadwerkelijke takelen gaat beginnen is bij HoogspanningsNet nog niet bekend.
Momenteel zijn de fundamenten aan het uitharden en hoewel we heel veel geschikt weer hebben gehad in de afgelopen burnsite– ..eh, de afgelopen zomer, biedt dat natuurlijk geen garantie voor de aankomende winter of het volgend voorjaar.

Illustratief voor het monsterformaat van deze masten is de constructieplaats zelf. Zelfs de losse subdelen van de mast zijn zo zwaar dat er tijdelijke fundamenten moesten worden geslagen om ze enkele maanden op te kunnen bewaren: gewoon op een paar bokjes op de grond zetten is niet mogelijk.

Wanneer er wordt aangevangen met takelen (en of we met een goed glas Belgisch bier en een warme jas van een indrukwekkende hijsklus kunnen genieten) is ons nog niet bekend. Zodra we wat vernemen laten we het weten.

Afbeeldingen: twee foto's uit een fotoserie gemaakt door Bavo Lens op de linkeroever van de Schelde. Onder scherpe bewaking staan mastdelen te wachten op de zware hijskranen, mastdelen die per stuk al groter zijn en meer wegen dan een gehele hoogspanningsmast elders in de haven.

22 september 2018 Er stond al wat langer stroom op de 150- en 110 kV-meelifters en er werd ook al enige tijd proefgedraaid met de 380 kV-circuits, maar vandaag was de officiële pers- en publieksopening van Doetinchem-Wesel 380 kV. Een heus feest, bedoeld voor het algemeen publiek van geïnteresseerden, omwonenden, betrokkenen en stakeholders. Uiteraard waren er ook een paar mensen achter deze site op af gekomen.

Bannertje open dag Doetinchem Wesel 380Tijdens de bouw van de nieuwe verbinding tussen de concessies van Tennet (in de vorm van Doetinchem Langerak) en Amprion (Wesel) was er natuurlijk al lang het nodige pannenbier ontkurkt na het plaatsen van de laatste mastpositie, het aanpersen van de laatste persmof en het succesvol testen van de circuits. Maar het is 2018 en dat betekent dat we niet meer in stilte de knop omzetten. Tegenwoordig is verbindingsbouw meer dan alleen techniek: meer dan ooit heb je te maken met wisselwerking met de omgeving, met allerlei belangenhouders en met omwonenden. Een moderne netbeheerder neemt hen allemaal mee in het proces van planning, aanleg en bouwoverlast. Informatie-avonden, nieuwsbrieven, websites, facebookgroepen, klachtenprocedures, maar ook (jazeker) open dagen van de bouw, fotowedstrijden en meerdere persmomenten, er komt nogal wat bij kijken. De nieuwe verbinding neemt fysiek een plaats in in het landschap en in het leven van alle betrokkenen. Dus hadden Tennet en Amprion ook een officieel opleveringsfeest voor omwonenden en geïnteresseerden georganiseerd.

Grensovergang Tennet en AmprionHo even – wáár is dat feestje? Op meerdere plekken langs de verbinding, dus een fiets was een must. De DRU Cultuurfabriek in Ulft, ooit de plek van het infolokaal, was nog eenmaal geclaimd door de netbeheerder als opzadelplek voor drie fietstochten. Voor wie het wou kon er ook een kunstwerk van tweedehands hoogspanningsartikelen gemaakt worden in een van de hallen. Maar het grote feest bleek te doen te zijn pal op de landsgrens, aan de mastvoet van Amprion positie 47 (de eh.. volslanke hoekpositie enige tientallen meters over de feitelijke grens). Daar in het weiland pal naast de hoogspanningsmast was een flinke feesttent neergezet met een informatiemarkt. Er was voorzien in vervoer, filmvertoon, een springkussen en klimwand voor de jongere pylon geeks, er was een flink blik medewerkers van beide netbeheerders opengetrokken aan wie vragen of fragen konden worden gesteld en bij een feestje horen ook zaken als muziek, hapjes en drankjes. Laat dat maar aan Amprion over: taart, nootjes, bier und bratwurst. Ruim 1500 MVA nieuwe interconnectiecapaciteit vier je immers niet met een laf glaasje water.

Grensovergang Doetinchem Wesel 380 met feestjeOverigens zijn de beide 380 kV-circuits nog niet volledig in commissie. We hebben vernomen dat het vrijgeven van de interconnectiecapaciteit aan de markt waarschijnlijk pas op 01 november plaatsvindt. Maar dat is eerder een administratieve kwestie dan een technische. Voor nu kunnen we constateren dat er na ruim acht jaar hard werk aan twee zijden van de grens letterlijk en figuurlijk een nieuwe verbinding is gerealiseerd tussen Nederland en Duitsland.

Het is een publiek geheim dat we bij HoogspanningsNet door de bank genomen vakwerkliefhebbers zijn en eh.. enigszins de wenkbrauwen optrekken bij het concept wintrack en ook in mindere mate bij de vollwandmast van Amprion, waarvan de hoekposities het hoofdstuk Sonjabakker finaal lijken te hebben gemist. Maar af en toe moet je je plek kennen en daar bovenuit kunnen stijgen. Tennet en Amprion hebben het wel mooi klaargespeeld om een prachtige nieuwe verbinding en ruim 1500 MVA nieuwe interconnectiecapaciteit op een strategisch handige plek te realiseren. Bij HoogspanningsNet wensen we de Berg in Arnhem en het spiegelpaleis in Dortmund dan ook een goeie, welverdiende borrel.

Afbeeldingen: de grensovergang (Grenzweg) waar Amprion en Tennet elkaar ontmoeten is duidelijk herkenbaar in het landschap: spontaan verschiet de verbinding er van mastmodel. De locatie voor het feestje kon dan ook niet beter gekozen worden.

01 augustus 2018 De laatste tijd ontvangen we uit verschillende hoeken berichten over dat de netkaart soms nul op rekest geeft in Google Earth. De webkaart reageert echter normaal. Wat is er aan de hand? Waarom ligt het niet aan ons? En het belangrijkste: hoe kan je het oplossen?

De laatste paar maanden zien we met enig regelmaat berichten binnenkomen van gebruikers van de netkaart in de interface van Google Earth die allemaal ongeveer hetzelfde melden: de rootmap verschijnt, maar de content wordt niet ingeladen. Het gaat dus om een andere melding dan Error: server too busy (die hopen we over niet al te lange tijd op te lossen met een zwaarder hostingpakket) en in dit geval helpt het niet om een aantal minuten te wachten. De netkaart verschijnt niet, ook niet na vernieuwen van de map of heropstarten van Google Earth.

GE-versie controlerenDe reden ligt niet bij ons (lekker makkelijk, maar wel waar), want de oorzaak zit in een brakke functionaliteit in sommige subreleases van Google Earth. In het verleden zijn er wel eens vaker versies van Google Earth verschenen waarin de specifieke functie netwerklinks over https niet goed werkte. Het lijkt erop dat in een of meerdere recente versies een regressie is opgetreden waardoor dit oude probleem opnieuw de kop heeft opgestoken.

Ook de queries voor de netkaart worden verzonden over https. Terug naar http om het probleem op die manier te omzeilen is niet mogelijk vanwege de webkaart: die bevraagt dezelfde database en omdat browsers tegenwoordig steeds dwingender https vragen is het nodig om bij de tijd te blijven en http niet langer te bieden of te ondersteunen voor de netkaart.

Dan nu het goede nieuws: het euvel is oplosbaar. In de meest recente versies 7.3.1. en 7.3.2. van Google Earth is het probleem niet aanwezig. Wie dus moeilijkheden ervaart adviseren we om eerst Google Earth op de lokale machine gewoon te updaten naar de meest recente release. Voor de meeste gebruikers zou dit het probleem moeten oplossen.

Afbeeldingen: checken welke versie van Google Earth je gebruikt kan via Help – Over Google Earth. Als je in Google Earth of Google Earth Pro (maakt niet uit welke) een versienummer ziet staan dat lager is dan 7.3.1 of 7.3.2. kan het zijn dat je een release hebt met een slecht werkende https-netwerklinkfunctionaliteit. Updaten lost het euvel op. Klik op de afbeelding (of hier) voor een vergroting.

28 juni 2018 Komkommertijd is het niet in hoogspanningsland. (Aspergetijd is een ander verhaal, maar laten we daar maar niet op ingaan.), Maar de nadering van de zomervakantie en het fraaie zomerweer biedt wel de mogelijkheid om een keer in te gaan op een evergreen in onze mailbox: hoeveel energie loopt er nou over een hoogspanningslijn?

Hoogspanningslijn in het Nederlandse koppelnetDe vraag hoeveel energie een hoogspanningslijn transporteert komt in de mailbox terug in verschillende vormen, de ene keer nog trivialer dan de andere. Eerst het goede nieuws: aan deze vraag kunnen we uitstekend rekenen. Nu het slechte nieuws: het net is vermaasd, het vermogen op de hoogspanningslijn varieert door de dag heen en niemand van ons kan vloeiend in joule denken. We moeten dus eerst wat aannames en definities stellen, een tijdsvak nemen en -vuur moet je met vuur bestrijden- de uiteindelijke antwoorden uitdrukken in triviale eenheden waar we ons makkelijker een voorstelling bij kunnen maken.

Het lopend vermogen heet in jargon de load. Dat betekent zoiets als vracht. En die varieert per lijn, per dag en ook van hoe de situatie elders op het net is. Zijn er omleidingen, storingen of marktrestricties op de grenzen? De load en ook de totale transportcapaciteit worden uitgedrukt in MVA: mega-volt-ampère. Dat lijkt vrij veel op MW (megawatt) maar het is niet helemaal gelijk. Door ingewikkelde verschijnselen zoals blindstroom en capacitief gedrag komt het in de praktijk voor dat een klein deel van de stroomsterkte door de draden niet in staat is om nuttig energie te transporteren, terwijl het als het ware wel ruimte op de draden inneemt. Gelukkig is dat verschil klein, veel kleiner dan de marges in de aannames die we verderop doen. Vandaag kunnen we MVA voor één keer gelijk stellen aan een MW. Nu komen we ergens, want watt is simpelweg het aantal joule per seconde.

Versimpelde weergave van loadflow in een vermaasd netDe fysieke richting waarin het vermogen loopt maakt niet uit voor de hoogspanningslijn. De absolute grootte van het vermogen wel. We nemen een flinke hoogspanningslijn in gedachten zoals we ze aantreffen in het 380 kV koppelnet van Nederland, nominaal berekend op 1645 MVA transportcapaciteit. Daar zetten we een flinke loading van 1000 MVA op. Laten we dat een uur zo doorgaan, dan transporteert de hoogspanningslijn in die tijd 1000 MWh aan energie tussen de trafostations aan beide uiteinden. Die hoeveelheid energie is gelijk aan 3,6 * 1012 joule.

3,6 * 1012 joule is een indrukwekkend getal en onmogelijk te duiden voor ons als huis- tuin en keukenmensen. Maar omdat joule de SI-eenheid voor energie is, kunnen we in alle andere vormen van energie omrekenen en straffeloos appels met peren vergelijken op dezelfde weegschaal. Met 3,6 * 1012 joule kan je bijvoorbeeld:

– Een volledig beladen olietanker van 400.000 ton op aarde bijna een kilometer optillen
– Een gloeilamp van 50 watt ruim 2000 jaar laten branden; een lamp van 50 watt neemt dus 50 joule per seconde aan elektrische energie op – en dissipeert dat voor 95% weg als stralingswarmte (zodat binnenshuis gebruik eerder neerkomt op een straalkachel dan op verlichting, maar dat terzijde.)
– Ruim vier volledig gevulde Olympische zwembaden van 2500 m3 water van 20ºC volledig aan de kook brengen

Het is ook ongeveer 1/17e van de energie die vrijkwam bij de detonatie van Little Boy, de atoombom waarmee Hiroshima werd verwoest. (Een griezelig idee eigenlijk: de dagelijks getransporteerde energie op een 380 kV-verbinding is groot genoeg om, mits in een paar microseconden vrijkomend, dit te kunnen doen.)

Maar omgekeerd is het soms ook verbazingwekkend weinig. Het is bijvoorbeeld maar net genoeg om een kudde van 100 hoogproductieve melkkoeien slechts acht maanden in hun energiebeghoefte te voorzien.

Op deze manier, via joule, kan je berekenen wat je wil in appels, peren en hoogspanningslijnen. Maar het blijft altijd een benadering: het werkelijke vermogen op hoogspanningslijnen varieert continu, overal en per lijn.

Afbeeldingen: hoogspanningslijn zoals in dit voorbeeld gebruikt. Onder: in een vermaasd net waarin op meerdere plekken productie en belasting zit, lijkt het uitrekenen van hoeveel vermogen er over elke link loopt wel wat op hoe we dat op de middelbare school leerden. We zien dat er ook verbindingen in zitten die momenteel weinig tot niets te doen hebben. Zulke berekeningen lopen heel snel uit de hand als het net groter wordt. Gelukkig is daar software voor. 

14 juni 2018 Een aantal dagen terug viel Doel IV onvoorzien uit. Het gevolg is een plotseling tekort van ruim een gigawatt elektriciteit in het net. Dat klinkt dramatisch, maar over het gehele ENTSO-E net is een zogeheten trip van een grote productie-eenheid niet ongewoon. Er is voorzien in dit soort problemen. Laten we eens kijken hoe een plotseling elektriciteitstekort van 1 GW in Europa wordt opgevangen.

Daarvoor moeten we een blik werpen in de netbeheerkeuken. Het ENTSO-net (het gekoppelde Europese hoogspanningsnet) is verdeeld in Control Blocks (CB's). Ieder CB heeft een netbeheerder (de TSO, Transmission System Operator). Het is hun taak om binnen binnen het eigen CB de energiebalans op orde te houden. Elk CB kent over een langere tijd (enkele weken) een netto nulpositie voor zijn energie. Elektriciteit kan worden opgewekt binnen het eigen CB, maar ook via interconnectors worden verplaatst. De netbeheerders moeten het verbruik balanceren met de opwekking in het eigen CB, samen met uitwisseling over interconnecties. Meestal komen de CB's overeen met de natiestaten, maar niet altijd. Duitsland heeft er bijvoorbeeld vier en sommige eilanden zitten om praktische redenen aan het verkeerde land vast.

Als een grote eenheid onverwacht tript is de netbalans niet meer kloppend. Er wordt plotseling meer energie van het net gevraagd dan er nog in wordt gestopt. Dat uit zich in het zwaarder draaien van de overgebleven generators waardoor de netfrequentie in heel Europa onder 50 Hz begint te zakken. Om te onthouden: de netfrequentie neemt toe als er teveel opwek is en neemt af als er teveel afname of verbruik is. Bij een trip van een grote productie-eenheid ontstaat een onbalans van het tweede type. In theorie zou de netfrequentie instantaan en met een klap ongeveer 0,1 Hz moeten dalen. Maar in het net zit een grote hoeveelheid masstraagheid (elektrisch en mechanisch; fysiek draaiende generators), waardoor de daling in de praktijk wordt uitgesmeerd over enkele tientallen seconden. Maar alsnog moet er snel worden gehandeld.

Daarvoor heeft iedere TSO een verplichte primaire reserve (ook bekend als Frequency Containment Reserve of FCR) achter de hand. Dit is instantaan inzetbaar vermogen: uiterlijk binnen 15 seconden kan dit al worden aangesproken. Voor heel Europa is er in totaal 3 GW FCR verspreid over alle CB's. Dat is meer dan voldoende om uitval van een eenheid van 1 GW te kunnen opvangen. In België heeft Coo (een zeer snel reagerende pompmeercentrale) een rol als FCR. Maar ook de buitenlandse FCR-leveranciers zorgen voor de directe aanvulling van het vermogenstekort.

Wanneer de FCR-inzet de frequentiedaling tot stilstand heeft gebracht en de zaak niet verder uit de hand loopt, komt de taak van het zogeheten regelvermogen (ook bekend Frequency Restoration Reserve of FRR). Daarmee moet de frequentie terug op de gewenste waarde van 50 Hz worden gebracht. Er is immers een stuk energie uit het net verdwenen en dat moet gecompenseerd worden. Dat moet worden geleverd door de TSO van het CB waarin de verstoring plaats vond. Bij de situatie met Doel was het dus de taak van Elia als TSO van CB Belgium om de frequentiedaling weer te verhelpen.

Hiertoe kan Elia binnenlandse opwek inzetten, maar ook kan men energie inkopen bij buitenlandse leveranciers. Het is ook toegestaan dat buitenlandse TSO's eventuele overschotten aanbieden aan de TSO die deze nodig heeft. Al met al wordt ernaar gesteefd de netfrequentie zo snel mogelijk weer op 50 Hz te brengen. Dat moet officieel binnen 15 minuten zijn afgerond. Bij de uitval van Doel IV is dat ruimschoots gelukt en mede dankzij de inzet van Coo was de compensatie al binnen 6 minuten voltooid, waarna de normale marktwerking op het net terugkeerde.

In het grootste gekoppelde hoogspanningsnet ter wereld krijgt men het dus voor elkaar om uitval van een gigawatt vermogen met FCR compleet op te vangen en met FRR weg te poetsen in minder tijd dan een kop koffie duurt. Best een prestatie.

Afbeeldingen: Overzicht van de Control Blocks voor de FCR. Die komen overeen met de concessies van de netbeheerders, maar niet altijd volgen die de nationale grenzen. Onder: productiegrafiek van Elia waarop de plotselinge verlies van Doel IV in de nucleaire productie te zien is, samen met de bronnen waarmee het via FRR in de korte periode erna werd gecompenseerd.

De HoogspanningsNet Netkaart voor je PC, browser, tablet en telefoon.

– Altijd het net op zak.

Meer info Handleiding FAQ GIS/KML

Actuele load

@hoogspan op Twitter

Hoogspanningsagenda

- (momenteel geen activiteiten gepland)
Heb je een tip? Meld 'm hier

Waar zijn de netprojecten?

Kijk waar de netuitbreidingen zijn!
Netuitbreidingskaart TenneT
Netprojecten Elia
TYNDP Europa door ENTSO-E

Credits en copyright

Creative Commons Licentie

Tenzij anders vermeld, bevindt de content op deze website zich onder een CC BY-NC-ND-licentie.

Lees de volledige disclaimer hier.