Wisselmast
fasewissel, wisselmast (NL/B)
transposition tower (E), Verdrillmast (DE), Vekselsmast (DK), fasewissel (NDS)
Op een wisselmast worden de fasedraden van fysieke positie gewisseld. Daardoor wordt de complexe weerstand van elke fasedraad (met een moeilijk woord de impedantie) zoveel mogelijk gelijk getrokken met de andere twee draden. Niet elke verbinding heeft zulke fasewissels.
Wisselmasten zijn herkenbaar aan hun zwaardere constructie. Vaak wordt het mastlichaam van een HA hoekmast of afspanmast gebruikt. In de mast zie je fysiek de fasedraden van plek verwisselen. De draden worden daarbij onderbroken en aan de andere kant van de mast hervat op een andere positie, en ertussenin worden de draden doorverbonden met korte verticale draadstukken, met een caravelle of met gekruiste bretels. Afhankelijk van het mastmodel gaat dat soepel en bijna onzichtbaar tot bijna onnavolgbaar als je niet heel systematisch kijkt. Bij hamerkoppen is fasewisseling soepel en zowat onmerkbaar. Maar bij sommige tonmasten en verticale masten is het een gordiaanse knoop voor het ongeoefend oog.

Wisselmasten, zoals deze exemplaren (een tonmast en een donaumast) wekken in eerste instantie de indruk van een knoop op een toren. Wie beter kijkt ziet dat in feite de zes fasen van fysieke positie verplaatst worden. De mastfunctie is daarbij noodzakelijk gecombineerd met afspanning. Foto’s door Michel van Giersbergen.
Waarom fasewisseling?
De functie van wisselmasten is om de fasedraden binnen de circuits onderling van fysieke positie te laten wisselen. Dit wordt gedaan om het elektrisch weerstandsgedrag van iedere fasedraad (de zogeheten impedantie) zo identiek mogelijk te houden aan de andere twee draden. Je zit hier op HoogspanningsNet, dus trek een blik energydrink open en slinger je benen op de bijzettafel.
Elektriciteit op een hoogspanningslijn, eigenlijk wisselstroom met drie fasedraden per circuit, heeft te maken met verschillende vormen van weerstand.
▫ De Ohmse materiaalweerstand van het metaal waar de draad van is gemaakt (een vaste waarde per strekkende meter)
▫ Reactief gedrag (spoelwerking, op te vatten als de analoog van “massatraagheid” van een eenmaal lopende elektrische stroom)
▫ Capacitief gedrag (condensatorwerking, ladingen trekken elkaar aan of stoten af)
Zouden we een hoogspanningslijn versimpeld weergeven, dan ziet het zogeheten vervangingsschema van een lange verbinding er als volgt uit:

R is de Ohmse weerstand van het materiaal waar de draad van is gemaakt. Die is er altijd, zowel bij gelijkstroom als wisselstroom.
L is de zelfinductie (uitgedrukt in μH, microhenry). Draden verzetten zich tegen een verandering van lopende stroom (inductor- of spoelwerking), ook wanneer de draad helemaal niet de vorm van een spoel heeft. Daar kom nog wat bij. De draden van het circuit zich op niet-oneindige afstand van elkaar bevinden (wat bij een grondkabel nog sterker speelt dan bij een luchtlijn), zitten ze in elkaars invloedssfeer. Inductie of spoelwerking is te vergelijken met traagheid: een elektrische stroom die eenmaal loopt verandert niet graag van grootte of richting als gevolg van koppeling met zijn eigen elektromagnetisch veld. Nu heeft dat veld een zekere ruimtelijke omvang om de draad heen. Bij een hoogspanningslijn hangen de draden merkbaar en meetbaar binnen elkaars inductieve invloedssfeer.
C, de capacitieve waarde, is de belangrijkste reden voor de toepassing van wisselmasten. De draden waar precies honderd keer per seconde een lading in wordt aangebracht bezitten een potentiaal ten opzichte van de grond en van elkaar. Tegengestelde ladingen, of eigenlijk verschillende potentialen (zoals 0 volt en 100.000 volt) trekken elkaar aan en willen daardoor bewaard blijven in elkaars nabijheid, precies zoals een condensator dat doet. Ook hoogspanningsdraden ten opzichte van de grond hebben deze condensatorwerking. Het gevolg is dat het moeilijker is om de draad te op- en ontladen tijdens zijn wisselstroomcyclus als deze dichter bij de grond hangt.
We zien nu dat de draden zich bij wisselstroom als het ware verzetten tegen iedere verandering van spanning en stroomsterkte. Dit verzet levert een schijnbare extra weerstand op bovenop de ohmse materiaalweerstand. Deze dynamische vorm van weerstand wordt de impedantie genoemd: de complexe of samengestelde weerstand van de hoogspanningslijn. Aan Ohmse weerstand kan je weinig doen en aan de spoelwerking van een rechtdoor lopende draad ook niet, maar het ligt voor de hand dat netbeheerders de andere bijdragers aan de totale impedantie graag zo laag mogelijk houden. Het is daarbij belangrijk om ervoor te zorgen dat de impedantie van alle drie fasedraden zo gelijk mogelijk is. Hun positie ten opzichte van elkaar (reactief en capacitief) en de invloed van de grond (capacitief) moeten zo gelijk mogelijk worden gemaakt. Maar kijken we naar een echte hoogspanningslijn, dan zien we bijvoorbeeld dit:

We zien het capacitief gedrag van de drie fasen naar de grond (telkens aan de linkerzijde van de mast geschetst) en het capacitief gedrag van de draden naar elkaar (rechts). In werkelijkheid spelen beide natuurlijk tegelijk, maar niet op gelijke wijze. De ruimtelijke vorm waarin het circuit hangt maakt een belangrijk verschil.
In een vlakke configuratie is voor elke draad de invloed van de grond gelijk. Dat is mooi voor identiek capacitief gedrag naar de grond, maar helaas veroorzaakt diezelfde vorm ook een situatie waarbij je twee ‘buitenste’ draden en een ‘binnenste’ draad hebt die tussen de andere twee in hangt. Daardoor heeft de binnenste draad meer last van de andere twee dan de buitenste draden. Gevolg: een onderling verschil in elektrisch gedrag en dus in impedantie. Hangen we de draden in de donauvorm (en dan bij voorkeur eentje in een perfecte driehoek), dan is de onderlinge invloed van de draden op elkaar juist gelijkgetrokken, maar nu hangt één draad hoger boven de grond dan de andere twee zodat de invloed van de grond nu juist ongelijk raakt. Ja, nou dat weer. Nu hebben we ons probleem dus omgekeerd maar nog steeds niet opgelost. En hangen we de draden in een verticale vorm, dan zijn zowel de invloed van de grond als de onderlinge invloed verschillend per draad. Dan wordt alles qua impedantie nog vervelender.
Zeer brede hamerkoppen bouwen zou de optimale oplossing zijn, zo breed dat de draden elkaars aanwezigheid vrijwel niet meer vernemen en allemaal even hoog boven de grond hangen. Maar om dat te bereiken moet je denken aan een mastbreedte van enkele honderden meters. Dat is vrij onhandig, dus er moet een andere list worden verzonnen. Ingenieurs in de vroege twintigste eeuw kwamen met een praktische oplossing: als we nu gewoon de draden een paar keer van fysieke plek in de mast laten veranderen in de verbinding, dan strijken we de capacitieve effecten van elkaars aanwezigheid en van de grond tussen beide uiteinden van het circuit glad. Bij een vlakke vorm zorgen we er dan voor dat iedere fase 33% van de tijd in het midden hangt en bij een donauvorm roteren we de driehoek tweemaal een slag door. Op die manier wordt het verschil in gedrag van de draden onderling uitgemiddeld en reageert het hele circuit uiteindelijk met een zo gelijk mogelijke impedantie, waardoor de drie draden een zo gelijk mogelijke stroomsterkte voeren op dezelfde wijze.

Zo. Dat stukje kennis heb je maar mooi op zak als je de volgende keer een fasewissel tegenkomt.
Driemaal fasewisselen per circuit
Ideaal gesproken zal je in een verbinding twee keer een fasewissel zien, op éénderde en tweederde van de totale circuitlengte. Het zorgt ervoor dat iedere draad precies even lang aan de beurt is op iedere plek in de configuratie. In de praktijk tref je vaak drie fasewissels aan, waarbij de derde fasewissel meestal al direct de eerste of tweede mast bij een van de stations is. Die heeft elektrisch geen nut, maar staat daar om praktische redenen. Die staat er om de klokgetallen (de faseposities en hoe ze binnenlopen op het afspanportaal) op de beide stations gelijk te houden. Het voorkomt spaghetti op het afspanportaal of raar kruisende draden die te dicht bij elkaar kunnen komen.
Het wisselschema hierbeneden wordt het meest gebruikt voor drie fasewissels.

Niet altijd zal je ook echt drie wisselmasten per verbinding aantreffen. Er zijn soms complexere wisselschema’s in bijvoorbeeld dubbelcircuitlijnen met een inlussing zodat de circuitlengte van beide circuits verschillend is geraakt. Wat ook voorkomt is een onvolledig wisselschema. Dan wisselen slechts twee draden van positie. Met zo’n wisselschema zal men dan telkens op 1/6e van de totale lengte van de verbinding een ‘halve’ fasewissel toepassen. In combinatielijnen met circuits met verschillende begin- en eindstations waarin de circuits ook elkaars fasedraden beïnvloeden kan nog ingewikkelder maatwerk in fasewisseling nodig zijn om nadelige effecten zoals onbalans of impedantieverschillen zoveel mogelijk uit te compenseren.
Ook de eigenschappen van de grond zelf kan ingenieurs soms doen besluiten om een afwijkend schema voor fasewisseling te gebruiken. Grote lange verbindingen kunnen meerdere geologische blokken of eenheden doorkruisen. Wanneer na tientallen of honderden kilometers vlakke, natte zand- en veengrond de voetheuvels van een gebergte worden genaderd verandert de diepe ondergrond doorgaans naar sedimentgesteente en uiteindelijk naar kristallijn gesteente in de kern van het gebergte. Die verschillen in geologische pakketten reageren ook elektrisch verschillend: de capacitieve koppeling met een zoute natte kleibodem in een estuarium is heel anders dan die met kratongraniet. In zo’n geval kan het nodig zijn om nog eens extra te fasewisselen om het verschillend effect over de hele lijnlengte alsnog weg te poetsen.

Fasewisselen gaat makkelijker in de vlakke configuratie. Terwijl de tonmast allerlei doorverbindingen, extra isolators en een caravelle nodig heeft is het bij de hamerkop voldoende om gewoon een paar bretels kruislings over elkaar heen te leiden. Foto’s door Ruben Schots.
Symmetrische belasting van het circuit
Naast een zo laag mogelijke totale impedantie is het ook belangrijk dat alle drie de fasedraden onderling zoveel mogelijk dezelfde impedantie hebben. Als de impedantie van één draad groter is, zal deze een minder aantrekkelijk pad vormen voor een lopende stroom en ook zal deze warmer worden dan de andere twee draden. Warmer materiaal heeft op zijn beurt een hogere Ohmse weerstand zodat het lijnverlies nog verder omhoog gaat. Ook betekenen verschillen in impedantie tussen de drie fasedraden dat het circuit asymmetrie krijgt: op het ontvangende uiteinde (waar de loadflow naartoe is gericht) ontstaan dan verschillen in stroomsterkte binnen het driefasenstelsel zodat er compensatiestromen via het sterpunt gaan lopen.
Ook zullen de andere twee draden met een lagere impedantie een grotere stroomsterkte gaan voeren dan de gehinderde draad. Aan het einde van de verbinding kan dat betekenen dat één draad bijvoorbeeld 100 ampère minder stroomsterkte voert dan de andere twee. Dat is lastig voor bewaakapparatuur, met name oude generatie spullen die mechanisch werken. Ook levert het verlies van transportruimte op, want als één draad aan zijn maximale stroomsterkte raakt is dit de limiterende factor voor het hele circuit.

Later aangebrachte fasewissel in een steunmast. Dit is meestal een indicatie dat er iets aan de lengte van het circuit is veranderd. De fasewissels zitten dan niet meer op de juiste afstanden en moeten verplaatst worden. Vaak is dat een kwestie van improviseren, zoals hier in Limburg en een zeer oude lijn. Foto door Michel van Giersbergen.
De opkomst van micro-elektronica en microprocessortechniek in beveiligingsrelais in de jaren 80 en 90 heeft ervoor gezorgd dat circuits tegenwoordig elektronisch bewaakt worden. Zulke bewaakapparatuur kan beter omgaan met impedantieverschillen. In koppelnetverbindingen uit de jaren 80 en 90 tref je dan ook geen fasewissels aan. Door op de trafostations zogeheten compensatiespoelen en condensatorbanken toe te passen kan op de stations zelf verschillend gedrag in de draden eigszins worden gecorrigeerd worden zonder dat er onderweg fasewisseling in de hoogspanningslijn noodzakelijk is. Het kleine extra verlies van rendement werd geaccepteerd.
In Nederland heeft het SEP en later Tennet daardoor besloten geen fasewisselingen toe te passen in de nieuwere generaties koppelnetverbindingen (Ringsluiting fase II door Twente, heel Zwolle – Meeden – Eemshaven en alle wintracklijnen doen niet aan fasewisseling in hun luchtlijngedeelte.

Fasewissels in een oude Noord Brabantse PNEM-mast en een PGEM-dennenboommast. Verschillende mastmodellen vereisen een andere aanpak. Foto’s door Michel van Giersbergen en Ruben Schots.
Toch lijkt fasewisseling in Nederland terug te komen. In de nieuwe golf lijnenbouw met moldaumasten worden wel weer fasewissels gebouwd. Ook enkele bestaande lijnen uit de jaren 80 en 90 worden er alsnog mee uitgerust. Men kan op trafostations wel compenseren voor het verschil in capacitief en reactief gedrag, maar ook die spullen leveren netverlies op, ze zijn duur, moeten onderhouden worden en ze kunnen kapot. En ze zijn geen oplossing voor een ander probleem: de hoogspanningsdraden beïnvloeden niet alleen elkaar, maar ook andere objecten op en in de grond. Door capacitieve en inductieve koppeling kunnen in geleidende objecten parallel aan een fasedraad ook geïnduceerde stromen gaan lopen. Altijd hangt één draad dichterbij een object op de grond dan de andere twee, zodat een netto effect overblijft. Dat kan problemen geven met corrosie in pijpleidingen of ongewenste inductieve stromen in communicatiekabels.
Door in sommige zware gevallen (zoals de buisleidingenstraat van LSNed bij Roosendaal) met opzet de naastgelegen hoogspanningslijn een paar keer te laten fasewisselen wordt de beïnvloeding van de hoogspanningslijn op de buisleidingenstraat verkleind. Dat soort vlotte winst kan je niet bereiken met compensatiemiddelen op trafostations. Daarvoor is echt fysieke fasewisseling ter plekke nodig. Tevens is fasewisseling een passieve handeling. Hij kost weinig extra en hij hoeft niet aangestuurd of getweakt te worden.
Fasewisselen? Niet in België
In het Belgische net zijn nooit wisselmasten gebruikt. Men nam in België een hoger netverlies en ingewikkelder bewaking voor lief, tot de opkomst van condensatorbanken wat verlichting bracht in de vorm van compensatie op de stations zelf. De enige wisselmasten die je in België aantreft zijn voormalige exemplaren die in de Tweede Wereldoorlog tijdens de bezetting door het Duitse RWE zijn gebouwd. Zodoende geldt een wisselmast in België als een vreemde curiositeit. Toch wordt er wel fasegewisseld in België, maar dan alleen in grondkabels. Immers, ook daarin speelt wederzijdse beïnvloeding tussen de fasen een rol. Nog meer zelfs dan in luchtlijnen omdat bij grondkabels de geleiders nog veel dichter bij elkaar in de buurt liggen.

Tussen halfweg jaren 90 en 2020 werden geen nieuwe wisselmasten toegepast in Nederland en dat betekende ook dat bij een renovatie de wisselfunctie soms kwam te vervallen. De constructie van deze mast in Drenthe verraadt nog zijn vroegere taak. Rechts: voormalige RWE-fasewissel in België, een zeldzaamheid in België. Foto’s door Gerard Nachbar en Ruben Schots.
Fasewisselen in het spanveld in plaats van in een mast
Fasewissels zijn we in Nederland, Duitsland en Denemarken gewend in de vorm van een wisselmast. Soms gaat dat elegant, een andere keer is het een gedoetje, maar telkens is het een functionaliteit die op één mastpositie wordt verricht en na die mast ook direct weer klaar is.
In andere landen hoeft dat niet zo te zijn. Fasewisseling in een deltamast met vlakke configuratie is best lastig omdat de vork of gaffel van de mast in de weg zit voor schuine bretels, en de kattenoren voor eventuele bovenlangsgeleidingen. Men kan ervoor kiezen om de verbinding van één exemplaar van een ander mastmodel te voorzien waarop een fasewissel makkelijker gaat. Of wat vaker voorkomt, men kan twee portalen gebruiken en het circuit tijdens een spanveld laten roteren. In Frankrijk en Amerika, twee landen waar ruimte niet echt een factor is, kan je dan ook fasewissels aantreffen die wel een kilometer lang kunnen zijn en tijdens de rotatie-operatie twee afwijkende portalen nodig hebben.

Fasewisseling in de spanvelden in plaats van op een mastpositie, in dit geval in Frankrijk. De beide masten worden alsnog fasewissels genoemd. Foto door Tom Börger.
Herkenning in het veld:
▫ Twee of meer fasedraden die van fysieke positie in de ruimtelijke vorm verwisselen
▫ Draden wisselen van plek binnen hetzelfde circuit
▫ Soms gecombineerd met een hoekmastfunctie (maar daarmee is het nog geen combinatiemast)
▫ Er zijn bij verticale mastontwerpen soms extra armen of uithouders nodig voor de doorverbindingen
▫ De klokgetallen op de circuitbordjes (indien aanwezig) veranderen van plek
