400 kVEnerginetPoah

Thor-GI: fraai minimalisme in 400 kV-vakwerk

Buismasten voor koppelnetspanningen zijn een moeilijk dossier. Ze zijn strategisch onhandig wanneer het goedkoop en met grote aantallen moet. Zowat alle Noordwest-Europese netbeheerders zijn ervan teruggekomen. Maar er is ook een middenweg mogelijk. Energinet in Denemarken heeft met de Thor-GI een nieuwe hybride troef in handen.

Netverzwaringen in koppelnetverbindingen zijn overal in Europa nodig. De energietransitie heeft allerlei interessante gevolgen die telkens op hetzelfde neerkomen voor het koppelnet: meer vermogen moet over grotere afstanden versleept kunnen worden zodat overproductie door zon en wind kan worden getransporteerd naar gebieden met langdurige schaarste. Elke netbeheerder houdt zijn koppelnet (220, 300 en 380/400 kV) daartoe tegen het licht en het aantal netuitbreidingen is scherp toegenomen.

Plotseling een nieuwe golf lijnenbouw

Kijken we om ons heen, dan zien we dat die uitbreidingen een ander karakter hebben dan een jaar of vijftien geleden was voorzien. In de jaren 00 werd in Noordwest-Europa gedacht dat het koppelnet grotendeels ‘klaar’ was. Netuitbreidingen zouden slechts mondjesmaat nodig zijn, meestal om ringen te sluiten of als vernieuwbouw voor hele oude lijnen.

De tijdgeest was destijds ongunstig voor lijnenbouwers. De roep om verkabeling en ondergronds brengen was rond 2010 op zijn luidst en omdat leveringszekerheid nog nauwelijks een punt van zorg was moesten netbeheerders op eieren lopen om de zeldzame nieuwe koppelnetuitbreidingen er alsnog doorheen te krijgen. Een van de middelen om de acceptatiefactor te verhogen was de introductie van grote buismasten voor koppelnetspanningen. Het idee was dat deze modern lijkende masten het uitzicht op een hoogspanningslijn minder bezwaarlijk zouden maken. Dat deze buismasten duurder waren dan gangbare vakwerkmasten was bijzaak. Het aantal netuitbreidingen was klein en netbeheer was destijds weinig spannend.

Maar terwijl zowat alle Noordwest-Europese netbeheerders vaak met trots verkondigden dat ze een eigen buismast hadden ontwikkeld waarmee in de toekomst netuitbreidingen zouden worden aangelegd veranderde de wereld. Na de kernramp in het Japanse Fukushima in 2011 volgde de Duitse Atomausstieg en luttele jaren later volgde het Klimaatakkoord van Parijs. De redelijk tamme wereld van netbeheer werd ruig uit de droom geholpen: het werd duidelijk dat de energietransitie een urgenter proces zou zijn dan eerder aangenomen. De ene netbeheerder kwam daar sneller achter dan de andere, maar de elektrificatie van de maatschappij en de snelle toename van hernieuwbare energiebronnen betekende dat er aanzienlijk meer netuitbreidingen nodig zouden zijn dan eerst aangenomen.

Buismast niet geschikt als werkpaard

We hebben al eens een verdiepingsartikel over geschreven over de koppelnetbuismasten die vrijwel iedere netbeheerder toevoegde aan zijn gereedschapskist en waarom we die buismasten maar zo weinig zien. Buismasten voor koppelnetspanningen zijn lastige dingen. De voordelen bij kleine verbindingen veranderen steeds meer in nadelen wanneer je in het bereik van 220 kV en hoger terechtkomt. Buismasten zijn dan aanzienlijk duurder, heel zwaar, ze stellen hoge eisen aan het fundament en ze liggen in de praktijk niet zelden ook minder prettig in het oog dan voorzien. Nu de nieuwe werkelijkheid van de energietransitie ons vertelt dat er vaart nodig is in uitbreiding van koppelnetten terwijl mankracht, geld en tijd beperkt zijn, rolt het balletje de verkeerde kant op voor dure zware buismasten.

Toegegeven, het is publiek geheim dat pylon geeks in het beste geval slechts matig gecharmeerd zijn van buismasten. We moeten dus uitkijken niet teveel in stemmingmakerij te verzanden. Maar ook als we ons beperken tot de feiten zoals die zich de afgelopen vijftien jaar hebben ontwikkeld ontstaat rondom zware buismasten een bleek beeld met een hoog facepalmgehalte.

Sinds 2010 kwam NationalGrid met de T-pylon, die na één peperduur tracé alweer met stille trom uit de gereedschapskist werd gehaald en ergens op een stoffige plank werd gelegd. RTE France introduceerde Equilibrium, een buismast die vooral in de bochten eh.. nouja, kijk zelf maar. Ook daarvan is vooralsnog slechts één tracé gebouwd. Van de Kompaktmast van 50Hertz in Oost Duitsland is volgens de legende weinig meer vernomen, en Amprion hield het na één tracédeel met Pylône Muguets op steroïden ook weer voor gezien met het hoofdstuk buismast. Zelfs Energinet, die in Denemarken drie twee types buismasten in de gereedschapskist voorhanden heeft, dacht bij hun buisgaffelmast ikke igen (‘dat doen we niet weer’).

De enige twee recente buismasten die matig succesvol kunnen worden genoemd zijn Tennets wintrack en Energinets Eagle. Inmiddels heeft Tennet ook bakzeil gehaald. De moldaumast is nu de standaardmast en de wintrack wordt nu alleen nog nieuw toegepast wanneer in een bestaand tracé wintracks een wijziging nodig is. Energinets Eagle is daardoor the last man standing in operationele toepassing. Hoewel? Ook aan de poten van de Eagle wordt inmiddels geknaagd. Zijn uitdager? De Thor-GI.

Minimalisme in Denemarken

Voor de Eagle had Energinet een flink budget en Denemarken staat bekend om Lego minimalistisch design. Ontwerpbureau Bystrup (verantwoordelijk voor meerdere van de Europese koppelnetbuismasten) bracht met het concept Eagle een tweecircuit 400 kV buismast op de markt. Energinet paste de Eagle toe in een lange verbinding die van noord naar zuid door Jutland loopt en die een oude enkelcircuit 400 kV-lijn met H-frames verving. Ook verschenen ze in een tracé naar de Duitse grens, waar een oude 220 kV-lijn werd verzwaard naar 400 kV.

Maar ook aan de westzijde van Jutland is een nieuwe 400 kV backbone nodig omdat aan die zijde van het schiereiland windvermogen en HVDC aan land komt op stations die momenteel alle twee met slechts een steeklijn aan de nieuwe backbone vast zitten. Een ringsluiting is gewenst en ook die kan met Schleswig Holstein worden gekoppeld. Probleem: op dat tracé is nu nog geen 400 kV en er staan slechts oude 150 kV-verbindingen. Wanneer daar Eagles worden neergezet zou het uitzicht sterker veranderen dan op de andere tracés waar voorheen al veel grotere masten stonden. Het verschil zou zo groot zijn dat Energinet in een lastig moreel pakket belandde. Eerst het nedtagningsplan (geforceerd wordt alle 150 kV verkabeld) en dan terugkomen met veel grotere en hogere Eagles? Dat krijg je moeilijk verkocht. Rond 2021, toen Tennet bekend maakte dat de moldau de wintrack zou opvolgen, kwam ook Energinet met een nieuwe mast. Niet als opvolger van de Eagle, maar als aanvulling op het arsenaal. Waar de naam Thor-GI vandaan komt weten we niet. Wel dat het inmiddels zover is dat hij in het eerste echte tracé wordt toegepast. Sinds 2022 bouwt men aan de verbindingen en net ten oosten van Esbjerg werden in 2024 de eerste exemplaren neergezet. Het tracé is nog lang niet af, maar de bouw vordert goed.

Slimme visuele truc

De Thor-GI is bewust zo ontworpen dat hij klein lijkt. Er is gekozen voor een vlakke configuratie zodat de masthoogte ondanks 400 kV slechts ongeveer 36 meter is. Zetten we dat op een tekening (zoals door forumlid Jarno S werd gedaan, zie illustratie rechts) en zetten we er een zogeheten Maaswaaltje (van 25 meter) naast, dan zien we dat 36 meter echt heel klein is voor een 400 kV-mast. De traversen zijn licht opstaand, net zoals bij de familie Maaswaaltjes in Nederland, maar de bliksemdraden zitten niet op oortjes vast. De belangrijkste troef van de Thor-GI zie je pas als je er van dichtbij naar kijkt. Dat vakwerk is wel heel ‘open’. Bij nader inzien blijkt de Thor-GI te zijn gemaakt met buizen in plaats van met hoeklatten. Die zijn sterker en beter bestand tegen knikken over langere afstanden.

Een razend slimme visuele en psychologische truc. We zijn onbewust gewend dat simpele slingerverbanden en weinig staafjes alleen bij kleinere masten er zo uitzien, waardoor in ons onderbewuste de Thor-GI mentaal wordt verkleind. Verder komt ook het achterliggende landschap er makkelijker doorheen waardoor er meer Jutland en minder mast te zien is.

Nadelen zijn er ook. Die bliksembeveiliging is maar matigjes en de zakelijkrechtstrook en het magneetveld van deze verbinding kunnen nauwelijks groter en breder zijn. Nu is westelijk Jutland vrij dunbevolkt en graanvelden hebben weinig moeite met een breed magneetveld. Maar bij doorsnijdingen van schaarse bebouwde omgevingen kan de Thor-GI lastig zijn. Mogelijk probeert Energinet dat met een paar korte stukken grondkabel op te lossen. Verder is de mast vanwege het grove vakwerk niet te beklimmen door lijnwerkers. Er zitten niet eens klimbouten of ladders op. Schilderen en onderhoud moet met externe hoogwerkers gebeuren. Nu hoeft dat gelukkig maar eens in de twintig jaar of iets in die orde, dus het is geen groot issue.

Hybride tussen buismast en vakwerk

Met de Eagle en de Thor-GI in de gereedschapskist heeft Energinet twee opties voor vernieuwbouw en uitbreidingsprojecten. Per situatie kan worden gekeken naar welke het beste resultaat geeft. Een luxe die momenteel geen andere koppelnetbeheerder rond de Noordzee heeft. De Thor-GI wordt toegepast tussen Idomlund, Endrup, en de Deens-Duitse grens op weg naar Klixbüll. Dat is ruim tweehonderd kilometer, ter waarde van ruim vijfhonderd exemplaren, zodat er alleen al voor de Thor-GI een letterlijk langere markt is dan voor alle wintracktracés opgeteld. Geen slecht perspectief voor een vakwerkmast die stiekem, verborgen in zijn vakwerk van buisprofielen en via de opstaande hoek van de traversen, het DNA van de Eagle in zich draagt. ◼


Afbeeldingen
Header: splinternieuwe Thor-GI op korte afstand oost van Esbjerg. Beeld: (c) Google Streetview, 2024
Artikel 1): Deens minimalisme kan nauwelijks beter worden gedemonstreerd. Beeld: (c) Google Streetview, 2024
2): Een Thor-GI op de grond liggend. De mast wordt in één keer overeind gezet met een flinke telescoopkraan. Beeld: (c) Google Streetview
3): Thor-GI naast een Maaswaaltje op dezelfde schaal. Illustratie: Jarno S
4): Nieuwe Thor-GI nog zonder de draden. Eenvoudiger wordt het niet. Beeld: (c) Google Streetview, 2025