Stedin: Eat Sleep Shave Repeat in Utrecht
Stedin zit in Utrecht in de penarie. Al enige tijd is de netcongestie er zo groot dat zelfs kleinverbruikers (huishoudens) met een stop te maken hebben. Nu vreest Stedin dat ze de winter niet door komen. Om fatale tekorten te voorkomen laat Stedin zélf op vier plekken kleine extra opwekeenheden plaatsen.
Pylon geeks schuimen met regelmaat de luchtfoto’s af op zoek naar dingen die niet in de investeringsplannen staan of die eerder of later lijken te beginnen dan wat de bedoeling was. Dat is geen luiheid maar efficiëntie: je kan moeilijk het hele land doorkruisen op powersafari. Liever bewaar je je tijd en brandstof (beide zijn schaars) voor gericht veldwerk. En dus zagen we op de luchtfoto’s al een paar maanden verdacht veel rijplaten lagen bij opstijgpunt Leidsche Rijn, die inmiddels zijn vervangen door een zandbed. Onze eerste gedachte erbij was dat het kersverse opstijgpunt misschien nu al verbouwingen nodig had omdat aan de overzijde van de A12 (twee mastposities verder) trafostation Oudenrijn zal worden verzwaard. En dus keken we er verder niet meer zo naar. Tot vandaag, want plotseling is die zandbak het middelpunt aan het worden van het volgende gekke hoofdstuk in de Nederlandse netcongestie die zelfs de landelijke pers heeft bereikt.
Brandpunt van netcongestie
Utrecht zit al enige tijd in de problemen als het gaat om netcongestie. Een jaar of acht geleden werd Breukelen Kortrijk 380/150 kV opgeleverd. Dat bood meer vermogen op Lage Weide via de verzwaarde hoogspanningslijn. Maar het effect ervan is alweer uitgewerkt en we zijn terug bij waar we een jaar of tien geleden stonden. Er zijn nieuwe verzwaringen nodig en deze keer vooral aan de noordzijde van de stad. Probleem: het lukt Tennet en Stedin maar niet om een nieuwe stationslocatie te vinden en vergund te krijgen. Allerlei bezwaren van omwonenden, natuurorganisaties, landgebruikers en ook eentje die met cultureel erfgoed te maken heeft hebben er tot nu toe voor gezorgd dat er jaren vertraging is opgelopen en het eerste piketpaaltje voor een nieuw station moet nog geslagen worden. En dat terwijl de behoefte aan meer transportvermogen elk jaar scherp toeneemt.
Stedin zag het donker in: dat nieuwe station laat nog wel een paar jaar op zich wachten. En zo lang kan niet meer worden gewacht. Omdat Utrecht Noord niet de enige plek in de provincie is waar het vrij oude 50 kV-net begint te knellen heeft Stedin besloten tot een maatregel die je normaal gesproken alleen maar ziet wanneer er grote schade aan het elektriciteitsnet is: een netbeheerder die zelf elektriciteit opwekt om in ieder geval het licht maar weer aan te krijgen. Of in dit geval, om te voorkomen dat het juist uit gaat. Op vier strategische locaties in de provincie (drie in het 50 kV-net en eentje op 150 kV) worden provisoria geplaatst met gasgenerators. Oftewel, een plaatselijke extra generator. Als je met een fataal tekort aan elektriciteit zit dat je niet kan aanvoeren, dan moet je het tekort op de balans immers ter plekke produceren om het stroomnet alsnog in balans te houden.
Op de afbeelding hiernaast tonen we ze op het netschema van Utrecht. Voor een grotere versie van het netschema: uiteraard hebben we die.
Wettelijk kader versus peakshavers
Een netbeheerder die zelf stroom wil opwekken… daarvan gaat bij iedereen die slechts een beetje thuis is in de stroomwereld meteen een alarmpje af. Dat mag niet. Er is immers onafhankelijk netbeheer en dat betekent dat een netbeheerder die ook zelf elektriciteit maakt een handelaar wordt van zijn eigen product. Daarmee zou hij zelf invloed op de marktprijs hebben of invloed op waar investeringen in het net nodig zijn. Scheiding van productie en transport was een goed idee in 1998, toen de Nieuwe Elektriciteitswet onafhankelijk netbeheer een feit maakte. Maar de tijden zijn veranderd en soms knelt dit model nu vanwege nieuwe technische ontwikkelingen. Gridbatterijen kunnen pieken in het stroomnet twee kanten op bufferen en het aansturen ervan volledig overlaten aan de markt is een vraagstuk waar men nog niet helemaal over uit is. Een andere situatie waarbij het wettelijk kader knelt is precies wat we nu zien: overmacht door een kritiek tekort aan productiecapaciteit in een netdeel.
Je zou denken: een groot tekort aan stroom betekent een hoge prijs, zodat een producent er wel in springt. Dat is niet zo wanneer het tekort slechts nu en dan aanwezig is. Immers, geen enkele marktpartij wil instappen omdat het commercieel niet uit kan om een eenheid te bouwen die (laten we wel wezen) 95% van de tijd staat te niksen omdat hij per kilowatt opgewekt vermogen veel duurder is dan een grote efficiënter centrale die veel verderop staat. Op deze business case, hoe interessant ook op winteravonden, gaat geen enkele producent happen.
Turboshafts: morsig maar vlot en simpel
In de Ardennen, waar een dun 70 kV-net staat, is dit probleem al decennia oud. Zogeheten peakshavers kunnen bij problemen of zeer grote vraag ad-hoc bijspringen. Ze staat daar permanent op een handvol locaties opgesteld, bijvoorbeeld op 70 kV Cierreux. Op momenten waarop de stroomvraag zo groot is dat het niet van elders kan worden aangeleverd moet het tekort op de balans ter plekke worden opgewekt. Deze eenheden kunnen normaal gesproken commercieel niet uit en worden alleen ingezet bij echte noodzaak, zoals problemen in het net of een uiterst koude winteravond. Twee minuten opstarttijd en maximaal kan ongeveer 20 MW worden geleverd. Dat is geen peanuts, want soms kan je het zelfs terugzien op de landelijke productiecurve van België. (De smalle rode band bovenop deze curve uit 2022 toont een moment waarop een aantal zulke gasturbines moesten bijspringen.)

De gebruikte installaties in de Ardennen zijn oude vliegtuigmotoren met ernaast een flinke pot vliegtuigbrandstof, gewone kerosine. De gebruikte motoren zijn turboshafts. Bij zo’n ding zorgt men ervoor dat de energie in de straal hete gassen voor een aanzienlijk groter deel wordt teruggeleverd aan de centrale as. De motor heeft daardoor rotatie-energie over. Wordt op die as een propeller aangesloten, dan heb je een turbobrop. Zet je er geen propeller maar een generator aan vast, dan heb je een simpele manier om stroom op te wekken. Niet een heel rendabele manier, het theoretisch maximale rendement van de thermische cyclus in een gasturbine is slechts 36%. Bedroevend, maar als de nood hoog is moet je wat.
Bij permanente en grote installaties voor landgebruik die een groot deel van het jaar draaien zet men achter die gasturbine nog een stoomturbine neer die de restwarmte van de hete gassen uitnut. Met zo’n zogeheten CCGT of STEG verdubbelt het rendement naar 60 tot 70%. Een stuk fijner maar ook ingewikkelder, plus dat een volledige STEG een opstarttijd heeft die eerder op een kwartier tot een half uur lijkt in plaats van op een paar minuten. Voor dit soort nood-peakshavers wordt die stoomstap dus niet gebouwd. De aanloopkosten om een rendabeler STEG neer te zetten kunnen gewoon niet uit als het ding slechts nu en dan gebruikt wordt en de aanslingertijd wordt er veel te hoog van. Stedin heeft nodig wat er nu al in de Ardennen staat: als er nu stroom nodig is, dan is er nu stroom nodig, en geen gedoe. Wat dat betreft lijkt het enige verschil met de installaties in de Ardennen dat Stedin gasturbines wil gebruiken die niet op kerosine maar op aardgas lopen. Een logische keuze omdat dat het zeulen met kerosine en ook de noodzaak tot lokale (gevaarlijke) opslag voorkomt.
Tender nodig voor dit soort turbines
Stedin is in eerste instantie van plan om vier zulke installaties te laten plaatsen in de provincie Utrecht, die tot vijftien jaar zullen blijven staan en elk jaar een handjevol dagen nodig zijn tijdens met name de kookpiek in de vooravond. Bij iedere keer dat er een onoplosbaar tekort ontstaat worden deze gasturbines bijgeschakeld. Dat zal zeker enig lawaai geven, gasturbines zijn berucht vanwege hun hoge piep die je ook bij vliegtuigmotoren hoort. Men zal zijn best doen dat te beperken maar waaschijnlijk zal het wel te horen zijn op momenten dat de machines nodig zijn. Ze zijn zich er ook van bewust dat het tegenstrijdig klinkt met de wil tot vergroening, maar iedereen kan bedenken dat überhaupt stroom hebben op de spannendste koude winterdagen belangrijker is dan het percentage ervan dat groen is opgewekt. Stedin sluit ook niet uit dat er op nog meer plekken tot lokale opwek met gasturbines moet worden besloten.
Meer van zulke installaties bouwen zal niet lichtvoetig gaan. Per installatie moet Stedin aan de ACM verantwoorden en hard kunnen maken dat het technisch noodzakelijk is dat ze er komen, zodat er geen sprake is van ongeoorloofde verstoring van de normale handel en wandel op de energiemarkt. En ondanks dat aanhouden van het licht voorrang verdient boven de marktwerking mag Stedin ook niet daadwerkelijk zelf deze turbines plaatsen. Er wordt in feite met spoed een tender uitgeschreven met een aantrekkelijk financieel plaatje, waarbij Stedin alsnog beroep op een commerciële partij doet, maar dan als het ware zonder dat deze partij zelf het risico van de investering draagt. Hoe dit zich zowel technisch als juridisch ontwikkelt in een kader van onafhankelijk netbeheer is deels onontgonnen terrein in Nederland. Het wordt een interessante winter met een net zo interessant nieuw hoofdstuk in de netcongestie. ◼
Header: Trafostation Breukelen Kortrijk bracht verlichting, maar het effect is uitgewerkt. Alweer is een nieuwe nodig in Utrecht. Beeld: PJK.
Artikel (1): Netschema (hier meer) van Utrecht met daarop aangegeven de vier plekken waar nu een provisorium met een gasturbine wordt beraamd. Beeld: HoogspanningsNet.
Artikel (2): Opstijgpunt Leidsche Rijn staat er nog maar pas een paar jaar en er wordt nu een provisorium bijgeplaatst met een peakshaver. Beeld: gebruiker op ons forum.
Artikel (3): Productiegrafiek van een winterdag in België waarop door plotseling wegvallen van windproductie de peakshavers in de Ardennen werden aangesproken. Op het hele land gezien een nihil effect, maar juist ter plekke in de Ardennen maken dit soort kleine handig geplaatste peakshavers het verschil. Beeld: Elia, via Bavo Lens op ons forum.
