Bovengrondse hoogspanningslijnen met metalen masten dragen op iedere mastpositie allerlei bordjes en codes. Er zijn klokgetallenbordjes, circuitborden en vlaghaken, maar het grootste en meest in het oog springende bord is het zogeheten waarschuwings- of mastbord.

Het mastbord is het volste bord dat je aantreft op een hoogspanningsmast, en het is in principe ook het enige bord dat bedoeld is om gelezen en begrepen te worden door iedereen. (Hoewel klokgetallen en circuitcodes trouwens ook prima zijn te leren lezen voor iedereen met interesse.) Mastborden kunnen er heel verschillend uitzien, maar ze bevatten in hoofdzaak altijd dezelfde elementen: een elektrisch gevarenteken met waarschuwing, het mastnummer, de eigenaar of beheerder en de netspanning. Mastborden zijn meestal forse borden: de exemplaren die op de masten van het Nederlandse koppelnet hangen zijn bijna een meter breed.

Standaardmodel Tennet jaren 90 tot jaren 00

Het standaardmodel van Tennet in Nederland, zoals dat in de jaren 90 werd toegepast. Merk op dat tussen het mastnummerbordje en het waarschuwingsbord zelf later een nieuw tussenbordje werd gemonteerd met de naam van Tennet erop. Wie goed kijkt ziet tussen de rand en het gevaaricoon nog net de stippellijntjes van het oude logo van het SEP, de eigenaar van de verbinding voordat Tennet ontstond. Foto door ET.

In bijna alle gevallen is het mastbord gemonteerd op het broekstuk of het onderste gedeelte van de toren van de mast. De belangrijkste twee taken van het mastbord zijn het tonen van gevaar en het tonen van het mastnummer. 'Ik ben mast 82 en ik draag 150.000 volt. Blijf weg bij mijn draden.' Op de meeste mastborden worden deze functies gecombineerd, maar soms is het mastnummer een eerder 'los' onderdeel van het bord.

De eigenaar of beheerder van de verbinding staat in eigenlijk alle gevallen op het bord vermeld, zowel in Nederland als in België. De meeste borden bevatten daarnaast ook een aanduiding van de spanning die op de verbinding staat, maar dat is niet verplicht. Het servicenummer is bedoeld voor particulieren om storingen of ander ongerief te kunnen doormelden. Een geslotenverklaring volgens artikel 461 (Nederlands Wetboek van Strafrecht) is tegenwoordig ook standaard. Dit zinnetje geeft de netbeheerder het wettelijk recht om onbevoegden weg te sturen uit de hoogspanningsmast en het geeft de politie ook het recht om te kunnen beboeten bij overtredingen.

Net zo verschillend als de hoogspanningslijnen zelf

In ieder geval, hoe gelijkgetrokken het systeem met circuitkleuren en vlaghaken ook is, zo verschillend zijn de mastborden gebleven. Per concessie, per verbinding en soms zelfs per mast verschilt het precieze uiterlijk van het bord. Het was net hoe de pet de bouwer of concessiehouder van de verbinding erbij stond op het moment van de bouw. Laten we eens rondkijken in de velden.

Mastbord van Nuon: strak en eenduidig Mastbord van Tennet met afwijkend bliksempje

Oud mastbord van de PNEM, toen nog met informatie Mastbord van EDON

Mastborden uit verschillende tijdperken en van verschillende concessiehouders. Van linksboven met de klok mee: mastbord van Nuon uit de jaren 90, mastbord van Tennet uit de vroege jaren 10, mastbord van EDON (de fusie van het EGD en de IJsselmij in de jaren 90) en een oud mastbord van de PNEM uit Noord Brabant uit de jaren 60. Foto's respectievelijk door ET, ET, Hans Nienhuis en Michel van Giersbergen.

Sommige concessiehouders (zoals de PGEM en later Continuon in Gelderland) maakten er een hele kunst van om een gelijkvormig mastbord te ontwerpen welke kon worden toegepast op iedere verbinding in hun rayon, volgepropt met zoveel mogelijk informatie. Circuitcodes, telefoonnummers, bijna tot en met de bezoektijden van het hoofdkantoor van het bedrijf, alles werd erop gezet. Anderen, zoals de PNEM in Brabant, gooiden er gedurende een bepaald aantal jaren een beetje met de pet naar en hielden het juist zó simpel dat ook dat zijn doel weer voorbij schoot:

Zeer minimalistisch mastbord van de PNEM Nieuw mastbord van de Nuon

De PNEM in Brabant (links) had duidelijk een periode waarin minimalisme de boventoon voerde. PNEM Transport & Opwek. En daar mochten we het mee doen. Heel anders dan Nuon, die zijn borden volpropte met een hele streekroman aan codes, symbolen en logo's volgens een uiterst strakke grafische vormgeving. Daardoor is het bord van Nuon ondanks zijn volle indruk duidelijk geslaagder. Foto's door Michel van Giersbergen en ET.

Weer anderen, zoals de PLEM in Limburg, beschouwden mastborden als een onderhoudsvrij aspect van hun net. Zij vervingen de borden simpelweg nooit, zodat er tot op de dag van vandaag stokoude giet-aluminium borden van voor de oorlog te vinden zijn in Limburg. De oudste borden zijn net zo oud als de oudste nog bestaande verbindingen daar, 1933: Levensgevaarlijk hooge spanning! 

Het andere zinnetje, 'Blijf uit de buurt van de draden, ook als ze op de grond liggen' (in verschillende varianten), treffen we eigenlijk ook altijd wel in een of andere vertolking aan. Het is al zo oud als hoogspanning zelf en het is een zinnetje dat een hoge cult-potentie heeft in hoogspanningsland. We hebben er zelf bijvoorbeeld een print van voor op de rug van een T-shirt. (Kijk bij merchandise onder het kopje funshirts.)

Stokoud mastbord van de PLEM, later door Essent overgenomen Mastbord van de PLEM, al iets nieuwer dan die hier links van

Twee oude borden in Limburg. Het exemplaar links heeft er later een nieuw bordje bij gekregen van Essent (jaren 90), maar het bord zelf is rond de oorlog reeds op zijn plek gehangen. Rechts een geperst bord uit de jaren 60. We zien meteen de meerwaarde van reliëfletters: ook al verbleekt de verf, de tekst blijft leesbaar. Foto's door Michel va Giersbergen.

De leeftijd van de verbinding

Niet alleen de informatie op het mastbord, maar ook het taalgebruik, het materiaal en de vormgeving van de mastborden bevat informatie waar met name de wat meer serieuze mastengek groot voordeel mee kan doen. Mastborden zijn een grappige en handige (maar niet onfeilbare) indicatie voor de leeftijd van de hoogspanningslijn. We zagen dat al bij de borden uit Limburg, maar ook voor andere concessies gaat dit aardig op. In de gebieden van Nuon, waar Liander tegenwoordig de scepter zwaait (Gelderland, Noord Holland, zuidelijke Flevopolders) en in de EGD- en IJsselmijconcessie (later EDON, Groningen, Drenthe, Overijssel) zijn de mastborden ooit allemaal vervangen. Maar in de andere gebieden van Nederland zijn de mastborden vaak nog origineel, zodat er een goede indicatie van uitgaat. Niet alleen het mastontwerp, maar ook de vormgeving van het waarschuwingsbord kan de mastengek dus vertellen wat hij ziet, soms zelfs zonder ook maar een letter te hoeven lezen.

Mastbord met onderschrift Mastbord 220 op een 220 kV-lijn

Nog meer mastborden. Links zien we er eentje op een hoogspanningslijn die inmiddels in commerciële handen is geraakt, als invoedingslijn van een centrale. De code CCC4 laat zich raden – ClausCentrale eenheid C4. Rechts: uitgerekend mastbord 220 op een 220 kV-lijn, in de nieuwe stijl van Tennet (sinds ongeveer 2010). Het bord is bijna een meter groot. Foto's door Michel van Giersbergen en Hans Nienhuis.

Op de grote borden zijn het zijn de kleine dingen

Voor de die-hards die de precieze leeftijd van koppelnetmasten van het 220- en 380 kV-net willen weten biedt het mastbord een handig kunstje dat je zo in het veld kan toepassen en dat tot op het jaar nauwkeurig vertelt wanneer het mastbord is gemaakt. Meestal zit je dan niet ver mis met de leeftijd van de verbinding.

Polomnis BV 95

Rechtsonder op het standaardmodel van Tennet treffen we deze teksten aan. Polomnis uit Kampen is de fabrikant van de borden. Om een onnaspeurbare reden zetten zij het jaar van fabricage van het bord er altijd klein bij op. Mastengekken zijn er maar wat blij mee! Foto door Ot Lesley.

De firma Polomnis uit Kampen is sinds jaar en dag de vaste contractnemer van Tennet voor de fabricage van bebording op hoogspanningsmasten van het Nederlandse koppelnet. Zij zetten het jaartal van productie van het bord rechtsonderin. Waarom is dat belangrijk? Dit jaartal wordt vermoedelijk gebruikt om een vervangend exemplaar te kunnen maken met dezelfde grafische opmaak, of om bij fabricagefouten een lichting borden te kunnen identificeren. Maar vanuit het oogpunt van mastengekken en andere geïnteresseerden is het vooral een handige indicatie van de leeftijd van de hoogspanningsmast waar hij op hangt.

Een ander aardigheidje is dat het mastnummer van koppelnetmasten (220- en 380 kV) niet alleen op het mastbord te vinden is. Hoog in de mast, helemaal bovenin (goed kijken, vlak onder het topstukje), zijn twee bordjes te zien waarop het mastnummer nog eens herhaald wordt. Maar deze zogeheten helikopterborden worden besproken op de pagina over mastnummering.

Geen kerntaak

Waar circuitmarkering, correcte randstaafschildering en vlaghaakjes tot de essentiële dingen behoren die per mast altijd op orde dienen te zijn, is dat voor mastborden en waarschuwingsborden toch een ander verhaal. Een ontbrekend bord wordt soms niet direct vervangen. Met name in regio's waar jeugdhonken (zuipketen) populair zijn, word af en toe wel eens een mastbord gepikt, net als verkeersborden en bushaltes. De netbeheerder vervangt zulke borden dan wel, maar er kan (en mag) enige tijd tussen zitten. Het mastbord heeft een lagere prioriteit dan essentiële veiligheidsmarkeringen zoals circuitborden en klokgetallen. Het klinkt vreemd, maar eigenlijk moeten we daar blij mee zijn. Juist doordat het mastbord niet direct de A-prioriteit heeft, kon het gebeuren dat de tientallen verschillende soorten borden tot op de dag van vandaag in het net te vinden zijn zodat eenheidsworst eigenlijk is voorkomen. Informatie van vroeger is daardoor blijven bestaan en de hoogspanningslijnen blijven er boeiender door.

Mastbord in de regio Dordrecht

 Watervaste stiftOok met mastborden mislukt er wel eens iets. De mast links is verrommeld door een GSM-antenne en om de coaxkabels erlangs te laten moest er een knikverkorter worden omgedraaid, zodat die nu aan de voorkant van het bord langsloopt. Streep door de rekening – en waarschijnlijk een teken van een illegale handeling, want de netbeheerder zal zelden toestemming geven voor het losmaken van knikverkorters. Rechts: geen mastnummer? Zorg er dan als netbeheerder voor dat je personeel altijd een watervaste stift voorhanden heeft. Foto's door Michel van Giersbergen.

 


Omhoog